NUKU’ALOFA: Ta’ofi pea toe tu’utu’uni e ‘Eiki Palēmia, Lord Fakafanua, ki he Kau Minisita ‘o e Kapineti, pehē ki he kau CEO ‘a e Pule‘anga, kau CEO ‘o e ngaahi Pisinisi ‘a e Pule‘anga kotoa, mo e Kau Sea ‘o e ngaahi poate kotoa ‘a e Pule‘anga ‘o e ta‘u 2026 he ‘ikai ke toe ngofua ha taha ke ne tali ha fehu‘i, pe te ne fai ha toe fakamatala, pe tuku atu ha fakamatala ki tu‘a ki ha me‘a ‘oku felāve‘i mo e
- Kelekele ‘i Matatoa ‘a ē na‘e lisi ai ‘a e MEIDECC.
- Fa’ahinga me‘a fekau‘aki mo e ‘īsiu ‘o e Halafakakavakava ‘i Fanga‘uta, mei ‘Umusī ki Folaha.
Ngutu Pē Taha ‘e Lea
Ko e ‘Eiki Palēmia tokotaha pē ‘e ngofua ‘i he Pule‘anga Tonga ke lea ki ai, pea ko ia pē ‘e ngofua ke ne tali ha fehu‘i ki ai. ‘Oku ‘ikai ke toe loto ia, ‘o tatau aipe pe ko hai ‘i he Pule’anga, ke toe ua ha ngutu fakamatala; ka ke ngutu pē taha ‘e ngofua ke lea ‘o fakafofonga’i e Pule’anga ‘i hono tali ha me‘a ki he ongo ‘īsiu lalahi ‘e ua ko eni´.
Ko ia ai, ko e ‘Eiki Palēmia pē taha ‘oku ngofua ke lea pe tali ha fehu‘i ki ha me‘a ‘oku felāve‘i mo e fale ‘o e MEIDECC ‘i Matatoa, pe ko e lisi ‘o e TPL, pē ko e lisi ‘o e MEIDECC. ‘Oku tapu kii ha toe taha mei he pule‘anga´ ke ne tali ha fāhinga fehu‘i mei tu‘a pe mei he mītia. Ki ha toe faka‘eke‘eke makehe mo ha kautaha mītia ‘i Tonga ni, ko ia tokotaha pē ‘e ngofua ke lea.
Ko e toenga kotoa ‘o ha toe taha—‘o a‘u ki ha Minisita ‘o e Kapineti, CEO ‘a e pule‘anga, pe ha taha mei ha poate fakapisinisi ‘a e pule‘anga Tonga, ha tokotaha ngaue fakapule’anga pe —‘oku ‘osi taofi kotoa ke nau lea ki ai ke lea fekau‘aki mo e Hala Fakakavakava mei ‘Umusī ki Folaha mo Longoteme´.
Tapu’i ‘a e 88.1FM mo e Kalonikali Tonga
‘I he taimi tatau, kuo ‘osi tu‘utu‘uni he ‘ikai ke toe ngofua ki he kautaha fai‘ongoongo ko e 88.1fm mo e Kalonikali Tonga ke na toe kau ange ki ha toe Fakataha mo e Mītia (Press Conference) ‘a e ‘Ofisi ‘o e Palēmia.
Kuo toe tu‘utu‘uni foki ‘aneafi, ‘aho 19 ‘o ‘Aokosi 2026, he ‘ikai ke toe ngofua ke toe hū ange ha taha ngāue mei he 88.1fm pe Kalonikali Tonga ki he ‘ōfisi fakapule‘anga St. George Building ‘i ha toe fāhinga taimi. Kuo taofi faka‘aufuli ha‘anau toe hū ange ‘i he matapā ki loto, tatau ai pē pe ‘oku ‘i ai ha press conference ‘oku fai pe ‘ikai. Kuo tu‘utu‘uni ke ta’ofi kinautolu ki ha‘anau fiemāu ki he ‘ōfisi pe ha‘anau me‘a ‘i loto ‘i he ‘ōfisi lahi fakapule‘anga ko ‘eni.
Ko e St. George Building na‘e langa ia ko e tokoni mei he pule‘anga Siaina ki he kakai ‘o e fonua. ‘Oku tu‘u ai ‘a e ngaahi ‘ōfisi lalahi ko ‘eni:
- ‘Ofisi ‘o e Palēmia mo e Kapineti (pea mo e loki konifelenisi mo e loki fakataha‘anga ‘a e Kapineti).
- ‘Ofisi ‘o e Pule’anga Fakalotofonua (Local Government), ‘a ia ‘oku ‘i ai ‘a e kau pule fakavahe mo e kau ‘ōfisa kolo kotoa ‘o Tonga ni.
- ‘Ofisi ki he Potungāue Pa‘anga, ‘a ia ‘oku ‘i ai ‘a e Minisita Pa‘anga, CEO, mo ‘enau kau ngāue mā‘olunga kotoa.
- ‘Ofisi ki he Paasipooti mo e ngaahi ngāue faka’mikuleisini.
- ‘Ofisi ‘o e Palani Fakafonua (National Planning) ‘a e Pule‘anga Tonga.
Ko e tu‘u leva ‘eni ‘a e ngaahi me‘a kuo taofi fakamālohi‘i ‘e he ‘Eiki Palēmia ‘aki hono mafai fakapalēmia, ko ia ko e tokotaha ma‘u mafai lahi taha ia ki he pule‘anga Tonga. Ko e ha ha me’a ‘oku ne tu’utu’uni ke ta’ofi, kuopau ke ta’ofi ia.
Ko e Ngaahi Fehu‘i mei he Kakai ‘o e Fonua
‘I he hoko ‘a e tu‘utu‘uni ko ‘eni, ‘oku hā hake ai ‘a e ngaahi fehu‘i mahu‘inga mei he kakai ‘o e fonua:
- Ko fē kupu‘i lao ‘i he Konusitūtone ‘a Tonga, pe ko ha toe lao kehe, ‘oku ne foaki ‘a e mafai ko ia ki ha Palēmia´ ke ne taofi ai ha taha ke lea pe fakamatala ki he palopalema ‘oku hoko ki he kelekele ‘i Matatoa, fekau‘aki mo hono kaniseli ‘o e sublease ‘e ia mo ‘ene Kapineti ‘o e 2026?
2. Ko fē kupu‘i lao ‘i he Konusitūtone pe lao ‘o Tonga ‘oku ne fakamafai‘i ‘a e Palēmia ke ne taofi ‘a e Minisita Fonua, CEO, pe kau ngāue mo e kau savea ‘o e Potungāue Fonua, Tokoni Sea ‘o ha Poate e ngaahi kautaha fakapule’anga, ke nau lea pe tali fehu‘i ‘o felave’i mo e lisi ‘a e TPL mo e toe lisi ‘a e MEIDECC ‘i Matatoa? Lolotonga ia, ‘oku tu‘u ‘i honau lakanga faka-ngāue (job description) ko e minisita, CEO, Tokoni Sea pe tokotaha ngaue, mo honau fatongia fakalao ke nau tali ‘a e fehu‘i mei he kakai mo e kau faiongoongo felave’i mo honua fatongia ‘oku fakangaue’i kinautolu ki ai. Ko kinautolu ia ‘oku fakangofua ‘e he lao ke nau lea mo fakamatala ‘a e me‘a mo‘oni ‘oku hoko, ka ‘oku ‘ikai ko e Palēmia ia ‘o ha fonua ke ne fai ‘a e ngāue ‘a e Minisita Fonua, CEO mo e kau ngaue fakapule’anga. ‘Oku hala ia faka-‘ēfika, faka-lao, pea mo faka-molale.
3. ‘Oku talaki holo ‘oku teu ke me‘a ‘a e ‘Eiki Palēmia´ mo ‘ene Kapineti´ ki Palasi ke fai ha hū louifi mo ha kole faingamālie. Ko e hā hono ‘uhinga ‘oku te‘eki ai ke ma‘u ai ‘e he kakai ha press release fakahangatonu mei he ‘Ofisi ‘o e ‘Eiki Palēmia, ki he ‘uhinga ‘oku teu ai ke nau ‘alu ki palasi ‘o hu louifi.
4. Ko e hā ‘oku fai ai ‘a e tatāpuni fale mo e tatāpuni ke LEA ‘a ha toe taha kehe mei he Palemia ‘o fakamatala pe tali ha fehu’i ki he ‘isiu ‘i Matatoa pea mo e Hala Fakakavakava Fanga’uta? Ko e ha e ‘uhinga ‘oku ke feinga ai ko eke tatapuni ha toe taha kehe ke lea ki ai? ‘Oku makatu’unga eni ‘i he ha? ‘Oku ‘i ai ha me’a ‘oku hala?
5. Ko e hā hono lōloa ‘o e vaha‘a taimi ‘oku tu‘utu‘uni ai ke tatāpuni kotoa ‘a e lea ki he ‘īsiu ‘i Matatoa mo e Hala Fakakavakava Fanga’uta?
6. ‘Oku ‘i ai ha me‘a fakapulipuli ‘i Matatoa pe ko e Hala Fakakavakava ‘oku feinga e ‘Eiki Palēmia´ ke ‘oua na‘a ‘ilo ki ai ‘a e kakai totongi tukuhau ‘o e fonua´? ‘Okapau ‘oku ‘i ai, ko e ha ‘a e ngaahi me’a ko ia?
