Ko e hā e me’a ‘oku hoko ki he langa ‘o e Fale Alea ‘o Tonga? Ko e langa eni ‘i he kelekele ‘oku lolotonga ‘osi fakahū atu ‘e he tokotaha ‘a ‘ene faka’ilo ‘a e langa ‘o e Fale Alea ‘o Tonga ‘i he kelekele ia ‘o’ona. Na’a ne ‘uluaki ma’u e aleapau ki ai´, ke langa ai ‘ene pisinisi´ pea ne ‘osi fakamole ‘e ia ai e pa’anga ‘e 6 miliona na’a ne nō mei he Pangike Fakalakalaka ‘o Tonga´ kae malu’i ‘e he Pule’anga Tonga´.
Ko e fakaloloma taha´, ko e ‘ilo’i pē ‘e he Fale Alea ‘o Tonga´ ne ‘osi ‘i ai e alea ia ‘a e Fefine Pisinisi ko eni´ ke langa ai ‘ene pisinisi ‘i he ngaahi fu’u fo’i ‘eka lahi ‘aupito ‘i Tufumahina´.
Ko e palani ko eni ‘ene pisinisi´ ne ‘osi maau pē ia ki ai. Pea mo e femahino’aki mo e TDB te ne nō mai e fo’i ‘uluaki 6 miliona ki he kelekele´. Pea ka ‘osi ia ‘e toe hoko atu pe ‘ene nō mei he TDB ke hoko atu hono langa ‘ene pisinisi mo e ngaahi fale ‘ofisi lalahi mo e ngaahi pisinisi fakatakimamata kehekehe pē ai.
Kā na’e faka’ohovale ‘a e hū fakafokifā ‘a e fu’u kautaha ia ko eni´ ‘o to’o ‘enau mape na’e fakahū ‘aki ‘enau nō pisinisi mei he Pangikē Langa Fakalakalaka ‘o nau ofe’i mai ‘enautolu e faingamalie mo e palani ngāue ko ia´, ‘o faka’aonga’i ko ‘enau palani pisinisi pea nau ngāue ‘aki honau mafai´ ko e pule lahi ‘o e TDB´ pea nau fa’u ‘enau pisinisi ke langa he feitu’u tatau pē mo ia na’e ‘osi pehē ne ‘osi ‘oange kelekele ko ia kiate ia. Kā ko ē ia ne hū e kautaha fo’ou ia ko eni´ ‘o to’o hangē ha’ana fa’ao-paasi e fo’i pulu ko eni´ ‘o pehē ko ‘ene fo’i pulu ‘a’ana ‘o lele’i mai ai. Pea a’u ki he ‘enau ‘osi fai hono tanupou, pea ‘ai ange ko ia´, kuo ‘ikai ke toe lava ia ke nau hoko atu. He ne tō e taufa lahi ia he TDB ‘o tafia ai e ni’ihi ko eni´. Pea hoko atu ai pē ia ki he hoko mai e Sea Mālōlō ‘o e Fale Alea ‘o Tonga ‘i he vaha’a taimi 2022-2024 ‘o nau toe fai e toe fa’ao -paasi ‘o nau hamusi e fo’i kelekele tatau, ‘o hoko leva ia ko e feitu’u e langa ai e Fale Alea ‘o Tonga´ he taimi ni.
Kae hili ko ia´, ne ‘osi fakahā ange ‘ehe Fale Alea ‘o e ‘aho ko ia´, ki he ngaahi pule’anga muli ‘oku nau fakapa’anga e Fale Alea ‘o Tonga´ ‘e ‘i ai e lisi fakalao ke fakapapau’i ko ‘enau fakapa’anga´ ‘e fai ia ki ha kelekele ‘e lisi ‘o fakatatau mo e lao kelekele ‘a Tonga´.
Na’e ‘ikai pē ke ‘unua e Fale Alea ‘o Tonga he me’a ni. Kā na’a nau kei vilitaki pē ke langa ai e Fale Alea´, neongo ne ‘osi ‘oatu e tohi fakatokanga ke ta’ofi mo e ‘ikai pe ta’ofi ia.
‘I he taimi tatau, ne hoko atu leva e Fefine Pisinisii ia ko eni ‘o fakahū ‘ene caveat (pe ko ia ‘oku iloa ko ene fakahū e claim fakalao ke puke ‘aki e fo’i kelekele ko ia´, ke ‘oua na’a faifaiange kuo lava ‘eha taha ‘o lisi atu pe lisi ke malu’i ‘aki ha nō ‘aki e fo’i kelekele fakalao. Ko e ‘uhinga´ he kuo ne osi faile ‘e ia e me’a ‘oku ui fakalao ko e “caveat” ke puke ‘aki e fo’i kelekele ‘eka e 6 ko eni.
‘I he ‘ene tu’u leva he taimi ni, kuo ‘osi fakahū atu ‘e he tokotaha pisinisi ia ko eni´ ‘enau faka’ilo sivile ‘a e ni’ihi ko eni´ ‘o kau ai e Fale Alea´ mo e ni’ihi kehe pē ne nau fai ‘e fu’u fo’i fa’ao-paasi ko eni´ ki he Fakamaau’anga´. Pea ko e hopo ko eni´ ‘oku lolotonga ‘i he fakamaau’anga lahi´.
‘I he taimi tatau, na’e pehe ‘ehe Fefine Pisinisi ni, ‘oku ‘i ai e kaungatonu ki heni ‘a e ‘a e CEO mālōlō ‘o e TDB pea mo e Loea mālōlō ‘a e TDB, pea mo e ni’ihi kehe pē.
‘Oku tu’u fehu’i eni pē ko e teu hopo ko eni´ ko hai e ongo fa’ahi ‘e mālohi ‘i ha ‘osi e fakatonutonu fakalao ko eni? ‘Oku Loea ‘aki foki ‘ehe Fefine Pisinisi Tonga ko eni ‘a e Loea mei ‘Aositelelia ko e pālangi. Ko e fehu’i leva ko e hā ‘uhinga ‘oku ‘ikai ai ke lisi e ‘api pē ko e kelekele ko eni´?
Ko e hā ha lesoni te tau ako mei he me’a ne hoko ko eni? Ko e fehu’i ‘oku ‘I ai ha uesia heni ki he kakai ‘o e fonua´?
