Na’e lava lelei e Fanongoa ‘e he Eiki Tui Fakamaau Lahi ‘a Tonga Lord Justice Bishop KC, ’a e hopo Hearing ‘o e Tu’utu’uni Ta’ofi Fakataimi (Ex Parte Appliction for Urgent Interim Orders), makatu’unga mei he tafa’aki pe ‘a e Talatalaaki´. Ko e tu’utu’uni eni na’e fakamo’ui mei he ’aho 4 ’o Sept ki he ’aho 11 ’o Sept 2026 ma’ae Talatalaaki´ mo e Leito 88.1fm letio a e kakai moe Kalonikali Tonga´.
Ko e hopo (CV45 2026), eni ‘i he kumi fakalao ‘a e Talatalaaki, ‘Etuate Lavulavu mo e 88.1FM / Kalonikali Tonga ‘enau totonu Faka-Konisitutone ko e kautaha faiongoongo ‘o fekau’aki mo e tu’utu’uni ‘a e ‘Eiki Palemia ‘o Tonga, Lord Fakafanua, ke vahe’i ki tu’a ‘a ‘Etuate Lavulavu mo e Letio 88.1FM mei he ‘ene fakataha mo e kau faiongoongo´ pea pehe foki ki he tapu’i ke hū ki he fale Faka-Pule’anga St. George.
Puipuitu’a
‘I he pongipongi ‘aho 14 ‘o ‘Aokosi 2026, na’e tu’utu’uni talanoa’i (‘ikai fakapepa) ‘a e Kapineti ke ta’ofi ‘a e Faka’iloa, 88.1FM / Kalonikali Tonga mei he ngaahi fakataha ‘a e ‘Eiki Palemia mo e kau faiongoongo´ pea mo e hū ki he fale Faka-Pule’anga St. George.
‘I he ‘aho tatau, na’e ta’ofi ai ‘e he ‘ofisa security ‘o e fale Faka-Pule’anga St. George ‘a ‘Etuate Lavulavu ke ‘ikai hū ki he fakataha ‘a e ‘Eiki Palemia´ pea mo e kau faiongoongo´.
‘I he ‘aho 17 ‘o ‘Aokosi 2026, na’e ‘osi hū atu ai ‘a Amanda Vaipulu, ko e faiongoongo ‘o e 88.1FM mo e Kalonikali Tonga´ ke kau ki he fakataha ‘a e ‘Eiki Palemia mo e kau faiongoongo pea ‘ave ia ‘o tuku ‘i he loki kehe, pea taimi nounou na’e fakahoko ange ki ai ‘e ‘ikai kau ki he fakataha mo e kau faiongoongo´.
‘I he ‘aho 19 ‘o ‘Aokosi 2026 na’e lava atu ai ‘a ‘Etuate Lavulavu ke hū ki he fale Faka-Pule’anga St. George ke faka’aho ha taimi ‘o e ‘Eiki Palemia ke na talanoa ki he vahe’i ‘o ia pea mo ‘ene kautaha faiongoongo ki tu’a mei he fakataha ‘a e ‘Eiki Palemia´ mo e kau faiongoongo´. Na’e ta’ofi ia ‘e he ‘ofisa security ke ‘oua na’a hū ki he fale Faka-Pule’anga St. George. ‘I he ‘aho tatau pe na’e faitohi ‘a e Faka’iloa ki he ‘Eiki Palemia´, Sekelitali Pule´ mo e Fale’i Fakamitia ‘a e Palemia´ ‘o kole ke ‘omi ‘a e ngaahi makatu’unga ko eni´ pea mo ha ngaahi maumau lao ‘oku makatu’unga ai e tu’utu’uni ke vahe’i kinautolu ki tu’a´. Na’e ‘oatu ‘e he Faka’iloa e houa ‘e 48 ke ‘omai ai ha tali pea mo e mu’aki fakatokanga ‘a e hoko atu ki he Fakamaau’anga ‘oka ‘ikai ha tali.
‘I he ‘aho tatau na’e fakahoko ai ‘a e launga ‘a e Faka’ilonga ki he Ombudsman fekau’aki mo e fakahoko fatongia ko eni ‘a e ‘Eiki Palemia´. Pea ‘omi ai ‘enau tali ‘oku nau ngaue ki ai pea mo e ngaahi me’a ke fakakakato ange ki he launga ‘o fakatatau mo ‘enau founga ngaue´.
‘I he ‘aho 2 ‘o Sepitema 2026, ‘i he te’eki pe ke ma’u ha fetu’utaki mei he ‘Ofisi ‘o e Palemia, na’e fakahū atu ai ‘e he Talekita e Letio ‘a e Kakai / Kalonikali Tonga ‘enau faka’ilo sivile ‘o e ‘Eiki Palemia´ pea ‘oatu ‘a e kole tu’utu’uni fakavavevave (ex parte application for ugent interim orders) ‘i he ‘aho 3 ‘o Sepitema. Na’e tali eni ‘e he Fakamaau’anga ‘i he ‘aho 4 ‘o Sepitema 2026 taimi 4 efiafi. Ko e Tu’utu’uni Ta’ofi Fakataimi eni ki he Faka’iloa na’e fakamo’ui mei he ‘aho 4 ki he ‘aho 11 ‘o Sepitema 2026.
Ko e Hopo 11 Sepitema ki he Tu’utu’uni Ta’ofi Fakataimi (Interim Orders)
Ko e Talatalaaki ko ‘Etuate Lavulavu, ko e ‘Ofisa Pule Ngaue ‘o e 88.1FM Letio ‘a e Kakai / Kalonikali Tonga. ‘Oku fakafofonga’i pe ‘ehe Talatalaaki ‘a ia pē. Ko e ‘Uluaki Faka’iloa ko e ‘Eiki Palemia ‘o Tonga, Lord Fakafanua. Ko e Faka’iloa Hono Ua ko e Pule’anga Tonga´. Ko e fakafofonga fakalao ‘o e ongo Faka’iloa ko Sione Sisifa mei he Crown Law.
‘I he efiafi Tu’apulelulu 10 Sepitema 2026 na’e fakahū atu ‘e he ongo Faka’iloa ‘enau tali ki he fakamaau’anga´ pea tufa ki he Talatalaaki ‘i he taimi 4 efiafi ‘aho tatau.
Ko e tali ‘a e Faka’iloa ki he Tu’utu’uni Ta’ofi Fakataimi (Interim Orders) na’e fakafepaki’i ke ‘oua toe hoko atu ‘a e Tu’utu’uni Ta’ofi Fakataimi ‘o e ‘aho 4 ‘o Sepitema 2026 ‘o faka’uhinga’i ‘aki ‘a e Order 13, Rule 7 (2) (3) ‘o e Tu’utu’uni ‘a e Fakamaau’anga Lahi (cap. 3.16.051). Na’e ‘oatu ‘e he Fakafofonga Lao ‘a e Faka’iloa, lolotonga e hopo´ ‘o pehe ‘e lava pe ‘ehe Talatalaaki ‘o ma’u ‘a e ongoongo ‘o e fakataha mo e kau faiongoongo mei he ngaahi ongoongo ‘a e ngaahi kautaha kehe´.
Pea fakahu fakatah atu mo e fuakava tohi ‘a e Sekelitali ki he Kapineti / ‘Ofisa Pule Ngaue ‘a e ‘Eiki Palemia, Paula Ma’u pea mo e Tokoni Sekeli Tali, Sione Fifita ko e pouou ki he kole ta’ofi ‘o e Tu’utu’uni Ta’ofi Fakataimi´.
Na’e ‘oatu ai ‘e he Talatalaaki ‘a ‘ene tali ki he fakamo’oni fuakava ‘a Paula Ma’u mo Sione Fifita ki he fakamaau’anga ‘o pehe ‘oku ‘ikai tatau ‘a ‘ena fakamo’oni pea mo e me’a mo’oni na’e hoko. Na’e tali ki ai ‘a e Fakamaau ‘e fai ‘a e vakai ki ai ‘i he taimi ‘e lele ai ‘a e hopo lahi.
Na’e taukapo’i ‘e he Fakafofonga Fakalao ‘a e Faka’iloa´ ‘o pehe ‘oku ‘i ai ‘a e totonu fakalao ‘a e Palemia ke ne fili ‘a ia ke kau ange mo ‘ikai kau ange ki he ‘ene fakataha mo e kau faiongoongo pea tatau ia ki he fale Faka-Pule’anga St. George.
Na’e pehe ‘e he Tu’i Fakaamu Lahi ‘oku ‘i ai ‘a e totonu ‘a e ‘Eiki Palemia ke ne tali pe ‘ikai tali ha fehu’i kiate ia.
Na’e tu’utu’uni ‘a e Tu’i Fakamaau Lahi ke fakahū ange ‘e he Fakafofonga Lao ‘a e Faka’iloa ‘a e lekooti ‘o e fakataha fakamuimui ‘a e ‘Eiki Palemia mo e kau faiongoongo, ‘a ē na’e kau atu ki ai ‘a e Talatalaaki ke vakai ki ai ‘a e Fakamaau’anga ki he lau’ikovi ‘o e ‘Eiki Palemia pea mo e ngaahi fehu’i ‘oku hoko ko e fakatu’utamaki ki he Pule’anga.
‘E ‘omai ‘e he Tu’i Fakamaau Lahi, Lord Justic Bishop KC, ‘a e toenga ‘o e kau Tu’i Fakamaau Lahi ke nau fakamaau’i ‘a e keisi ko eni, koe’uhi ko e faka’ilo eni k ihe maumau’i ‘o e Konisitutone pea ‘e ‘ikai te ne lava tokotaha ‘o fakahoko ia.
Koeʻuhi ko e mahuʻinga mo faingataʻa ʻo e hopo ‘i he tuunga ko e ngaahi tukuakiʻi ʻo hono maumauʻi ʻo e Konusitutone — naʻe pehē ʻe Lord Justice Bishop KC ʻoku ʻikai fie fakamāauʻi tokotaha pē ʻe ia e hopo ni, ka ʻoku ne fiemaʻu ke kau katoa mai ʻa e Kau Fakamaau Lahi kotoa pē ʻo Tonga (ʻe toko fā), ʻo kau ai ʻa Justice Tupou (ʻoku kei ʻi Vavaʻu) mo Justice Garlick (ʻoku kei folau), kae toki fakahoko fakataha ha fakamaau kakato ki he hopo mahuʻinga ko eni.
Na’e kole ‘e he Talatalaaki hano faingamalie ke ‘oatu ha’ane tali ki he ngaahi makatu’unga ‘oku taukapo’i ‘e he tafa’aki ‘o e Faka’iloa pea ne faka’ata ia ‘e he Tu’i Fakamaau Lahi. Na’e pehe ‘e he Faka’ilo ‘oku maumau’i ‘e he vahe’i ‘o ia ki tu’a ‘a e ngaahi kupu ‘i he Konisitutone ‘o kau ki ai ‘a e:
- Kupu 4 – ke tatau ʻa e lao ki he taha kotoa pē, ʻo taʻe filifilimanako
- Kupu 7 – ʻa e tauʻatāina ʻo e ngaahi ongoongo (Freedom of Press)
- Kupu 17 – ke taʻefilifilimanako ʻa e Puleʻanga
- Kupu 90 mo e 103A – ʻo kau ki hono ngāueʻi taʻetotonu ʻo e mafai
- Kupu 83A – Pule ‘a e Lao (rule of law) mo e natural justice ke ʻoatu ha fakatokanga kimuʻa pea toki taʻofi
Na’e fakafepaki’i ‘e he Talatalaaki ‘a e pehe ‘e Fakafofonga Lao ‘a e Faka’iloa ‘e lava pe ‘ehe Talatalaaki ‘o ma’u ‘a e ongoongo ‘o e fakataha mo e kau faiongoongo mei he ngaahi kautaha kehe, ‘o makatu’unga ‘i he taimi fakafehu’i. Na’e pehe ‘e he Talatalaaki ko e lava eni e mahina ‘e fitu ‘ene kau atu ki he ngaahi fakataha ‘a e ‘Eiki Palemia mo e kau faiongoongo, ‘oku te’eki tu’o taha ke tali ha fehu’i mei tu’a. Na’e tu’utu’uni ki heni ‘a e Tu’i Fakamaau Lahi ke fokotu’u ha malava ke fakafehu’i mei tu’a pea tali ‘io ki ai ‘a e Fakafofonga Lao ‘a e Faka’iloa. Na’e toe pehe ‘e he Talatalaaki ‘oku maumau’i ‘e he fakakaukau toki ma’u ongoongo mei he ngaahi kautaha faiongoongo kehe, ‘a e totonu fakakonisitutone ‘a e Faka’iloa ke ma’u fakahangatonu ‘a e ongoongo mei he fakataha mo e kau faiongoongo tonu pea pehe ki hono tufaki fakahangatonu ‘e he Faka’iloa ki he kakai mei he ongoongo tonu kae ‘ikai ko e toki ma’u secondhand ‘a e ongoongo he ‘oku ‘ikai lava ke ne fakafehu’i.
Ko e Tuʻutuʻuni Fakaʻosi ʻa e Fakamaauʻanga
Nae pehe ‘e he Tui Fakamaau Lahi ‘e fakama’opo’opo ‘ehe Fakamaau’anga ‘a e ngaahi fiema’u, pea ‘e toki ‘omai fakapepa ‘a e tu’utu’uni fo’ou pe ‘e setaside ‘a e Tu’utu’uni Ta’ofi Fakataimi mo ha ngaahi makatu’unga kehe te ne faitu’utu’uni ki ai. ‘E fakahoko mo e vakai e taimi ‘o e toenga ‘o e kau Tu’i Fakamaau Lahi te nau katoa ai ‘i Tongatapu ni ki hopo ‘o e keisi ko eni. Na’a ne fakaha ‘oka ‘i ai ha fa’ahi e ‘ikai fiemalie ki he tu’utu’uni ‘o e ta’ofi fakataimi, ‘oku ‘ata pe ke fakahoko ha’ane tangi.




