‘OKU FAKATONUKI FĒFĒE’I ‘A E MAUMAU’I ‘O E LAO?

- Advertisement -

Lolotonga Tokanga e Kakai ki he Ngaahi Tukuaki’i ‘o e Maumau Lao mo e Faihala ‘a e Pule’anga

Kuo hoko e ngaahi fehu’i mo e hoha’a ‘a e kakai ‘o e fonua´ ko ha me’a ke fekumi ai ki ha tali mahino mei he Pule’anga lolotonga ‘o e 2026´, ‘a ia ‘oku tataki ‘e ‘Eiki Palemia, Lord Fakafanua. ‘Oku fehu’ia ‘e he kakai ‘a e tu’unga faitotonu ‘o e pule’anga hili ‘a e ngaahi me’a fekau’aki mo e maumau’i ‘o e Konusitutone pea mo e ngaahi lao kehekehe ‘o e Fonua.

‘Oku fehu’ia mamafa ‘e he kakai´ e ngaahi kaveinga ni:

1. Maumau’i ‘o e Lao´ mo e Konusitutone´

Na’e maumau’i ‘e he Pule’anga Lolotonga´ ‘a e Konusitūtone´ (Kupu 109, Kupu 10, mo e Kupu 48), fakataha ai mo e Lao ki he Kelekele´ (Kupu 130, 141, 142, mo e 143). Pea tatau pe ki he Lao ki he Ngaahi Hia´ (Kupu 170) ‘oku fekau’aki mo e tohi nima loi, fakamo’oni loi, mo hono tā ha mape loi ke liliu ki ai ‘a e ‘alunga ‘o e  Hala Fakakavakava Fanga’uta´.  

2. Mole Fakapa’anga mo e Toutou Loi

Ko e liliu ko ‘eni´, ko ia ‘oku lolotonga fakatolotoloi ai e langa ‘o e Hala Fakakavakava, ‘o iku ai ki ha totongi tautea tōmuí ‘oku a’u ki he $40,000.00 ‘i he ‘aho kotoa pē ki he kakai ‘o e fonua´. ‘I he taimi tatau, ‘oku hoha’a e kakai´ ki ha lipooti na’e ‘omai ‘e he Pule’anga´ ‘o pehē ‘oku ‘ikai ha nō ‘i he ANZ ‘oku fe’unga mo e $58.1 miliona—’a ia ‘oku malu’i ‘aki e lisi ‘i Matatoa – ko e kelekele ‘o ‘Ene ‘Afio´.

3. Ko e Fehu’i ki he ‘Eiki Palemia

‘Oku ‘eke ‘e he kakai´ pe ‘oku mo’oni nai e fakamatala ‘a e ‘Eiki Palemia ‘oku ‘ikai ha ngāue hala pe ta’efakalao ‘e taha ‘a hono Pule’anga lolotonga´, ka ko e ngaahi  tōnounouni ia ‘o e Pule’anga kimu’a´ (Pule’anga ‘e 2 na’e toki ‘osi´ mo e Pule’anga ‘o e 2016).  

Kuo ‘omai foki ‘e he kakai e ngaahi fehu’i pau fekau’aki mo:

• Ko e hā e maumau lao na’e fai ‘e he Pule’anga Fakafanua´, ‘i he kelekele ‘oku tu’u ai e MEIDECCC?
• Ko e hā e maumau lao na’e fai ki he kelekele na’e lisi ‘e he Tonga Power Ltd ‘i Matatoa´, pea ko e Pule’anga fe na’e lahi taha ‘ene maumau’i e Lao´ mo e Konisitutone´ ‘o ta’e’aonga loua ai e lisi ‘a e Tonga Power Ltd mo e MEIDECCC ‘i Matatoa´.

Fakama’opoopo mo e Tu’unga Fakapeseti mei he Kakai

‘I hono tanaki tu’unga ‘o e ngaahi Pule’anga ‘e 4 ‘oku ngalingali na’e hoko ai e maumau’i ‘o e Konisitutone / Lao ki he Kelekele pea toe maumau’i e Lao ki he Ngaahi Hia – ‘oku fakapeseti ia ki he:

1. Lord Fakafanua (Palemia Lolotonga): 70%
2. Palemia ‘o e 2022 – 2024: 20%
3. Palemia ‘o e 2025: 5%
4. Palemia ‘o e 2016: 5%

‘Oku kei tatali e kakai ‘o e fonua´ ki ha fanongonongo pe tali faka’ofisiale mai mei he ‘Ofisi ‘o e ‘Eiki Palemia ke fakamahino e tu’unga ‘o e ngaahi me’a ‘oku fehu’ia´.