‘Oku tafe mai ‘a e $582 miliona ‘i he ta’u kotoa pē mei hotau kāinga Tonga nofo muli´ – kā ko e konga lahi ‘oku toe mole atu ia ‘o foki ki tu’a. Kuo taimi ki ha founga fakafonua ke ne liliu ‘a e ngaahi foaki ‘ofa ko eni´ ki ha koloa’ia tu’uloa.
Ko e uike kotoa pe, ‘i he ngaahi kolo lalahi ‘i ‘Aositelelia, Nu’u Sila mo ‘Amelika, ‘oku laine ai ‘a e kakai Tonga ‘e lauiafe ‘i he ngaahi kanita talafi pa’anga´, ngaahi polokalama talafi pa’anga fakapangike ‘i he telefoni to’oto’o´ ko e lī mai ki ‘api e pa’anga ‘oku ma’u mei he ‘enau ngaahi ngāue ‘osi-kia-velenga ‘i he ngaahi fonua muli´. Ko e fa’ē ‘i Pilisipeini ‘oku ne talafi mai e $300 ko e totongi ako. Ko e tokotaha ngāue langa ‘i ‘Aokalani ‘oku ne talafi e $500 ki he faka’aho ‘ene ongomatu’a´. Ko e neesi ‘i Kalefonia ‘oku ne talafi e $800 ko e tokoni ki he fakafo’ou ‘o e ‘ato, hiliange ha saikolone.
‘I hono tanaki fakakatoa e talafi pa’anga mai e kainga Tonga nofo muli´, ko e ngaahi to’onga ‘ofa mo mateaki ni ‘oku fakakatoa ia ki ha me’a mātu’aki fakaofo: ko e $582 miliona ‘oku tafe mai ‘i he ta’u kotoa pe ki he Pule’anga Tonga´. Ko e fika eni ‘oku fakapapau’i pau ‘i he Fakamatala Patiseti ‘a e Pule’anga´ ki he Ta’u Fakapa’anga 2027, ‘oku tatau ia ki he 38.8% ‘o e fakakātoa e GDP ‘a Tonga – ‘a ia ‘oku ‘ikai ngata pē he hoko e pa’anga hu mai mei muli´ ko e konga mahu’inga ‘o ‘etau ‘ekonomika´, kā ko e tefito’i ma’u’anga pa’anga lahi taha ia ‘a e ngaahi famili´ ‘i he fonua´.
Neongo eni´, ‘oku ‘ikai ha palani fakahoko ngaue fakafonua ki hano faka’aonga’i lelei ia.
| $582m Talafi Pa’anga Hū Mai Fakata’u (Fep 2026) | 38.8% ‘Inasi ‘i he GDP | 9.7% Tupu ‘i hono fakafehoanaki ‘o e ta’u ‘e taha ki he ta’u ‘e taha |
KO E VAITAFE ‘OKU TAFE KI LOTO – PEA TOE TAFE HANGATONU PE KI TU’A
‘Oku ‘ikai ko e me’a fakaloloma ki he pa’anga hū mai ki Tonga´ ko ‘ene si’isi’i´ kā ko e te’eki ke tau poto hono puke e pa’anga ko ia´.
Ko e pēteni pe sīpinga ko eni´ ‘oku lelei ‘aupito hono lekooti´ pea toe aka loloto. ‘Oku ha’u e talafi pa’anga mei muli´, ‘o hū ia ki ha famili, pea ‘oku fakamoleki ia meimei ‘i he taimi pē koia´ – ‘i he me’atokoni hū mai mei muli, lolo hū mai mei muli, koloa hū mai mei muli ‘i he supamaketi´ pē ko e falekoloa pē ‘i he tuliki´. Ko e fakafetongi pa’anga ‘oku lī mai ‘i he ‘ofa mo e feilaulau ‘a e kainga nofo muli´, ‘oku kakato pe hono vilohi´ ‘i he laui ‘aho, taimi ‘e ni’ihi ‘oku lau houa pē, pea toe hū atu pe ki tu’a mei he fonua´ ‘i he halanga fefakatau’aki tatau pē na’e hū mai ke fakafetongi´.
Ko hono ola´, ko e hoko atu pē ‘a Tonga ‘i he lele he ‘akauni tō lalo ‘a ia ‘oku lolotonga ‘i ai´. ‘Oku fakapapau’i ‘e he Fakamatala Patiseni´ ‘a e faka’au holo ‘i he ngaahi ta’u mai ki mui ni´, ‘a ia ‘oku nga’unu mei he hulu´ (surplus) ki he tō lalo´ (deficit). ‘Oku kei hoko pē ‘a e koloa hū mai mei muli´ ko e konga lahi taha ia ‘o e fakafetongi pa’anga ‘oku hū ki tu’a´, ‘a ia ko e lolo hū mai´ ‘oku hoko ia ko e tefito’i fakafetongi pa’anga fakatu’utamaki lahi taha ia ‘oku hokohoko ‘ene tu’u. Ko ‘etau halanga hū koloa ki tu’a´ (export) ‘oku fasi’i. Ko ‘etau ngaohi koloa fakalotofonua´ ‘oku fakangatangata. Pea ko ia ‘a e hokohoko atu ‘a e saikolo ko eni´: hū mai e pa’anga talafi´, fakamoleki ia ‘i he koloa hū mai pea toe foki pē ‘o kamata mei he hū mai e pa’anga talafi ‘o fefokifoki’aki pehē pē.
| “Ko e $100 kotoa pē ‘oku talafi mai mei hotau kāinga Tonga nofo muli´, ‘oku fakamoleki e konga lahi ‘o e pa’anga ko ia´ ‘i loto ‘i he laui ‘aho pē. – fakamoleki ‘i he koloa ‘oku ngaohi mei he fonua kehe, ‘o fakatu’umalie’i ai e ngaahi seini tufaki koloa´ (supply chains) ‘o vilo ai e pa’anga ko eni´ ‘o mate ki he ngaahi taulanga mama’o mei ho tau ngaahi matāfangā.” |
Mole ke mama’o ko ha fakaanga’i eni ‘o e tauhi famili Faka-Tonga´. Ko e taimi ‘oku ke fekuki ai mo e hikihiki e ngaahi mahu’inga ‘o e me’atokoni´, mahu’inga ‘o e lolo, pea mo e peseti ‘e 9.5 ‘o e hiki e totongi koloa (9.25% Inflation Rate) – ‘o hangē ko ia ‘oku tofanga ai e ngaahi famili ‘i he ‘aho ni´ – ‘oku ke fakamoleki pē ‘a e me’a ‘oku ke ma’u´ ‘o fakatatau ki he me’a pē ‘oku ke fiema’u´. ‘Oku ‘ikai ko ha palopalema fakafo’ituitui eni kā ko e palopalema fakafa’unga (structural problem). Pea ‘oku fiema’u ‘a e ngaahi solova’anga pē fakalelei fakafa’unga ki he ngaahi palopalema fakafa’unga.
KO HONO FAKAMALOHINGA ‘O E VĀ FENGAUE’AKI MO HOTAU KĀINGA TONGA NOFO MULI´
Kimu’a pea tau talanoa fekau’aki mo hono liliu e founga ‘oku ngāue’aki e pa’anga talafi mai´, ‘oku fiema’u ke tau tomu’a fakatokanga’i e me’a mahu’inga ko eni´: ko e vā fetauhi’aki ‘a Tonga mo hono kainga Tonga nofo muli, ‘oku ‘ikai ko ha totonu (right) tu’upau ka ko e faingamalie (priviledge).
‘Oku ‘ikai ko ha fatongia lao’i ki hotau kāinga Tonga nofo muli´ ke talafi pa’anga mai ki ‘api. ‘Oku nau fakahoko eni koe’uhi ko e to’onga tukufakaholo fakafonua, koe’uhi ko e famili, koe’uhi ko ha pikinga loloto mo tolonga ki he fonua ni pea mo hono kakai´. Kuopau ke tauhi ‘a e fa’ahinga fehokotakinga ko eni´ – pea ‘i he lolotonga ni, ‘oku fu’u ta’etokanga mo fakafiefiemalie pē ‘a e fengaue’aki ‘a Tonga mo hono kakai Tonga nofo muli´.
Ko e hā nai e fōtunga ‘o ha vā fengaue’aki mo e kāinga Tonga nofo muli´? ‘Oku tu’u mai ki mu’a ‘a e ngaahi me’a ni.
‘Uluaki – tali fakapule’anga pē ko e faka’ofisiale hono fokotu’u´. ‘Oku totonu ke fokotu’u ‘e Tonga ha Kautaha Fale’i ‘o e Kainga Tonga Nofo Muli´ (Diaspora Advisory Council – ko e sino ngaue tu’upau ‘o e kau fakafofonga e kainga Tonga ‘i ‘Aositelelia, Nu’u Sila, pea mo ‘Amelika – mo ha laine fetu’utaki hangatonu ki he ‘Ofisi Palemia´. Ko e koloa fakafonua ‘a ‘enau lau’ilo ki he ngaahi māketi fakavaha’apule’anga, ‘a ‘enau ngaahi vā fengaue’aki fakataukei, ‘a ‘enau ngaahi koloa pea mo ‘enau ngaahi fakakaukau. ‘Oku totonu ke fakahoko e anga ‘o e fakafeangai kia kinautolu ‘o fakatatau ki he ngaahi tu’unga ko ia´.
Ko hono ua – holoki ‘a e totongi talafi pa’anga mai ki ‘api´.’Oku kau ‘a e totongi talafi pa’anga ki he ngaahi fonua ‘i he Pasifiki´ ‘i he ngaahi totongi ma’olunga taha ‘i mamani´, ‘a ia ‘oku ‘avalisi ki he peseti ‘e 6 ki he 9 ‘o e mahu’inga ‘oku talafi´. Ko e pa’anga kotoa ‘oku ‘alu ki he ngaahi totongi fakapangike mo e totongi talafi, ko e pa’anga ia ‘e ‘ikai ke a’u ki he ngaahi famili Tonga´. ‘Oku totonu ki he Pule’anga ke alea’i ha ngaahi aleapau fekau’aki mo e talafi pa’anga pea mo e ngaahi kautaha talafi pa’anga lalahi, ‘o taketi ki he peseti ‘e 3 ‘a e ma’olunga taha e totongi talafi pa’anga – ‘o fakatatau ki he founga lelei taha fakavaha’apule’anga´.
Ko hono tolu – fo’u ha ngaahi halanga fakahū pa’anga (investments pathways). ‘Oku tokolahi ‘akinautolu ko e kainga Tonga nofo muli ‘e fakahū pa’anga ki Tonga ‘okapau ‘e ‘i ai ha fa’unga ‘oku falala’anga, ha mahino pea faingofua ke ngaue’aki. Ngaahi Pōnite e Kainga Tonga Nofo Muli – ko ha ngaahi me’angaue fakapa’anga ‘oku poupou’i ‘e he pule’anga´ ‘o fakamaketi’i ‘o fakatautefito pē ki he kainga Tonga nofo muli´ – ‘e lava ‘o fakahū e pa’anga ko eni´ ki he ngaahi hala pule’anga´, ivi fakafo’ou (renewable energy), ngaahi fale ako, pea mo e ngoue. Kuo laui piliona e pa’anga kuo tanaki ‘i he founga ko eni he ngaahi fonua kau ki ai ‘a ‘Initia, ‘Isileli mo ‘Itiopea. ‘Oku te’eki ‘aliaki ‘a Tonga heni.
| “’Oku ‘ikai ko ha kau ma’u’anga pa’anga hū-mai pe ‘a hotau kainga Tonga nofo muli´. Ko e kau fakahū pa’anga fakapisinisi (investors), kau paionia, mo e kau ‘amipasitoa ‘oku nau fakaongoongo ki ha fakaafe mei Tonga ke nau fengaue’aki fakataha” |
KO HONO TAUHI ‘O E PA’ANGA´ ‘I TONGA: KO HA ‘ASENITA ‘OKU MALAVA NGAUE’I
Ko hono holoki hifo e vave ‘o e toe hū ki tu’a mei he ‘ekonomika´ ‘a e pa’anga talafi mai´, ‘oku fiema’u ki ai ‘a hono langa hake ‘a e ivi malava ngaohi koloa fakaloto fonua ke ne puke ‘a e pa’anga´. ‘Oku ‘uhinga eni ki hono fakalahi ange ‘a e ngaahi me’a ‘oku tuku atu ki he kakai Tonga´ ke fakamoleki e pa’anga ko ia´ ‘i he ngaahi koloa ‘oku ngaohi, tō pe fo’u fakaloto fonua.
Ko e tafa’aki ‘oku ‘osi hā mahino ko ha feitu’u lelei ke kamata mei ai e ngāue ko eni´ – ko e Ngoue´. ‘Oku lahi ‘a e kelekele mo’ui ‘oku ‘ikai ngaue’i ‘i he kotoa ‘o e ‘otu motu Tonga´. ‘Okapau ‘e faingofua kia kinautolu ‘oku foki mai mo ‘enau pa’anga´ he ngaahi polokalama ngāue fakafaha’ita’u e PALM mo e RSE ke ma’u ha ngaahi lisi kelekele ma’ama’a, ngaahi tokoni ki he fokotu’u pē fakalakalaka fakapisinisi, ngaahi polokalama tokoni fakapa’anga, ‘e lava ke ofe’i e ngaai pa’anga ko eni´ ki hono ngaohi e koloa me’atokoni ‘oku tau lolotonga hū mai mei tu’apule’anga´. Ko e laulau vesiatpolo kotoa ‘oku tō ‘i Tonga´, ko e laulau koloa ia ‘e taha ‘e holo hifo ‘aki ‘a e koloa ‘oku fiema’u ke tau hū mai mei tu’apule’anga.
Ko e Takimamata´ ko e nima ngāue lelei eni ‘e taha. Ko e faka’ofo’ofa fakanatula ‘a Tonga´ – ‘a ‘ene potungāue mamata tofua’a´, ko hono ngaahi hakau´, ko e ngaahi ‘otumotu´ – ‘oku ‘i he tu’unga ‘oku fakamāmani lahi. Kā ko e pa’anga ‘i he Takimamata´ ‘oku fa’a vave ‘ene toe hū ki tu’a ‘o fakafou ‘i he ngaahi hotele ‘oku ‘o’ona ‘e he ngaahi kautaha muli, ngaahi kautaha vakapuna fakavaha’apule’anga, mo e ngaahi me’atokoni hū mei muli ‘i he ngaahi lisi me’atokoni (menu) ‘oku ‘osi teuteu’i ‘e he ngaahi kautaha talitali kakai´ (resorts). ‘E lava fakapapau’i ‘oku vilohi fakalotofonua e konga lahi ‘o e pa’anga takimamata kimu’a pea toki hū ki tu’a, ‘oka ‘i ai ha fa’unga takimamata ‘oku ‘o’ona fakalotofonua, ako’i e kakai feime’atokoni Tonga´ (Tongan chefs) ke feime’akai ‘aki ‘a e me’atokoni ngaohi fakalotofonua, pea mo hono poupou’i e vā fengaue’aki mo kinautolu ‘oku ngaue mei ‘api ‘i he ngaahi tukui kolo´.
Ko hono fakakau mai ‘o fakangaue’i ‘a e ngaahi pōto’i mo e taueki ngāue kuo māa’usia´, ‘oku matu’aki mahu’inga ‘aupito. Ko e taimi ‘oku foki mai ai ha taha Tonga mei ha faha’i ta’u ‘e tolu ‘o e ngaue fakafaha’i ta’u ‘i Kuinisilani mo e $15,000 ko e pa’anga tātānaki, pea mo e poto’i mo e taukei ngāue ‘i he langa, ngoue pe talitali kakai, ‘oku hoko e tokotaha ko ‘eni´ ko e koloa faka’ekonomika ‘a Tonga. Ko e ‘ikai ke ‘i ai ha fa’unga polokalama ke ne fakakau pe fakangaue’i ‘a e ngaahi pōto’i mo e ngaahi taukei ngaue ko eni´ – ko e fale’i fakapisinisi, fakalele kautaha nō iiki, ko ha siate pau pē mahino ki he fokotu’u pisinisi fakafo’ituitui – ‘oku toe fakamoleki pē ‘a e pa’anga tātānaki ko eni ‘i loto pe ‘i he lau māhina pea maumau mo e ngaahi poto’i mo e taukei ngaue ko eni´. ‘Oku lava ‘o liliu eni ‘e ha Kautaha Tokoni Fakafonua ki hono Poupou’i ‘o e Kau Ngaue Foki Mai, ‘i ha fakamole ‘oku matu’aki fe’unga mo ma’ama’a.
Kuo pau ke fakatupulaki ‘a e ‘ilo fakapa’anga´ pea mo e ngaahi ‘akauni kehekehe fakapangike ki he fakahū pa’anga tātānaki (savings product). ‘Oku fu’u tokolahi ‘a e ngaahi famili Tonga ‘oku ‘ikai ha ‘akauni fakahū pa’anga tātānaki (savings account). ‘Oku fiema’u ke mālohi mo longomo’ui hono tu’uaki´ pea ako’i ki he tafa’aki fakapa’anga´ ‘a e ngaue’aki e fa’unga fakahū pa’anga fakapangikē ‘i he telefoni to’oto’o (mobile banking) ‘a ia ‘oku lolotonga ma’u ‘i Tonga ni´. Ko ha polokalama fakahū pa’anga tātānaki ‘oku fakahoa (matched savings scheme) – ‘a ia ‘oku tānaki ‘e he Pule’anga Tonga´ pē Pangikē Langa Fakalakalaka ‘a Tonga ki he polokalama ko eni´ ‘o fakatatau ki ha konga ‘o e pa’anga fakahū mai mei he kainga Tonga nofo muli´ pea faka’ilonga’i mavahe ia ko e fakahū pa’anga fakapisinisi (investment) – ‘e lava ‘o mālohi ange ai hano fo’u ‘o ha sino’i pa’anga ngāue (capital) ‘oku lahi, ‘i ha fakamole fakapule’anga ‘oku matu’aki si’isi’i pea ma’ama’a.
KO E FEHU’I FEKAU’AKI MO E NGAAHI FALEKOLOA SIAINA
‘Oku ‘ikai ha fepōtalanoa’aki hangatonu ia fekau’aki mo e feitu’u ‘oku ‘alu ki ai e talafi pa’anga ‘a Tonga´, ‘e lava ke ne kalofi e kaveinga ‘oku talanga’i tau’ataina ‘i he kolo kotoa kā ‘oku tataitaha ke pulusi hono talanga’i´ : ko e fakautuutu ‘o e tupulaki e ngaahi falekoloa ‘a e kakai Siaina´.
‘I he lolotonga ni, ‘oku ‘i ai e falekoloa siaina ‘i he meimei kolo kotoa pe ‘i Tonga ni. ‘Oku lahi hono fakatokanga’i ‘e he kakai ‘o e ngaahi komiuniti´, ko Kolonga, Tongatapu ‘a e kolo pe nai ‘e taha ‘i Tongatapu ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha falekoloa siaina ai. Ko e ngaahi falekoloa ko eni ‘oku mahu hono fakanaunau’i ‘a hono ngaahi koloa´, fakamahu’inga ‘a e koloa ‘i he tu’unga ‘oku fe’au’auhi, pea houa loloa ‘a e taimi ‘oku nau fakahoko ngaue ai´. Ki ha ki’i famili ‘oku fao’i ‘i ha ki’i patiseti ‘oku fakangatangata, ‘oku meimei ko e ngaahi falekoloa eni ‘oku faingamalie ange kia kinautolu´.
Ka ‘oku taau ki he fehu’i faka’ekonomika ko eni´ ‘a e vakai’i totonu´: ‘oku ‘alu ki fe ‘a e tupu mei he ngaahi falekoloa ko eni´? ‘Oku ‘ikai ko ha tangata’i fonua ‘a e kakai ‘oku ‘o’ona ‘a e ngaahi falekoloa ni, ko e lahitaha ‘o e koloa´ ko e hu mai mei Siaina, pea ‘oku toe fakafoki pē mo e ngaahi tupu ko eni´ ki tu’apule’anga. Ko e pa’anga ‘e taha ‘oku fakamoleki ‘i he falekoloa Siaina´, ‘oku ‘ikai vilohi tatau ia ‘i he ‘ekonomika Tonga ‘o hange ko e pa’anga ‘e taha ‘oku fakamoleki ‘i he falekoloa ‘oku ‘o’ona ‘e he Tonga´. ‘Oku fakangatangata ‘a e faingamalie ngāue fakalotofonua ‘oku ne fakatupu´, fe’au’auhi hangatonu pea mo e kau pisinisi Tonga´, pea ‘oku ne fakafofonga’i e lahi mo e ‘ikai ke sivi’i ‘a e tafe ki tu’a ‘a e ivi fakamoleki (spending power) fakalotofonua´.
Mole ke mama’o ko ha ui eni ki ha ngaue filifilimanako pē loto taufehi’a ki ha taha pē ko ha komiuniti´. ‘Oku ‘i ai ‘a e fatongia ke fua ‘i Tonga ‘e he ngaahi kautaha ‘oku fakahū pa’anga (foreign investments) ‘i Tonga´ pea ko e fehu’i fakaefounga ngaue (policy question) eni kae ‘ikai ko ha fehu’i fakafo’ituitui. Ka ‘oku pau ki he founga ngāue´ ke ne tauhi ‘a e lelei taha fakafonua´. Ko e ngaahi fakalelei eni´ ‘oku taau ia ke talanga’i mamafa ‘i falealea:
- Ko ha fakangatangata e laiseni pe ta’ofi pē ko hono toloi fakataimi ‘o e fokotu’u falekoloa fakamovetevete fo’ou ‘oku ‘o’ona ‘e ha muli ‘i he ngaahi kolo ‘oku ‘i lalo ‘i ha tu’unga pau ‘o e tokolahi hono kakai´, ‘o faka’atā e ngaahi falekoloa lolotonga´ ke lele, lolotonga ko ia ‘oku fakasi’isi’i e ‘alu ke lahi ange ‘a e maketi koia´.
- Ko ha tu’utu’uni ngāue faka’ekonomika ‘a ia ‘oku vahe’i ‘e he lao´ ‘a e fakalele falekoloa fakamovetevete ‘i he tukui kolo´ ko e fa’ahinga pisinisi ‘a e tangata’ifonua ‘o Tonga´ – ko ha motolo pe sīpinga eni ‘oku faka’aonga’i lelei ‘e he ngaahi fonua kaunga’api ‘i he Pasifiki ‘o kau ki ai ‘a Fisi mo Vanuatu.
- Fakatu’utu’uni’i ‘a e fiema’u ke fakatau fakalotofonua´: kuopau ki he ngaahi falekoloa ‘oku a’u hono lahi´ ki ha tu’unga kuo fakapapau’i ke fakatau fakalotofonua e pēseti si’i taha ‘o ‘enau koloa´ mei he ngaahi koloa ngaohi fakalotofonua´, ‘a ia ‘e tauhi heni e konga lahi taha ‘o e mahu’inga ‘o e fefakatau’aki´ ‘i loto ‘i he fonua´.
- Ko ha sino’i pa’anga tokoni mo e poupou fakapisinisi ‘oku vahe’i ‘o fakatautefito pe ki hono tokoni’i e kakai pisinisi Tonga´ ‘i hono fokotu’u mo tauhi ‘a e tu’unga fe’au’au fakakolo ‘i he falekoloa fakamovetevete´ mo e ngaahi pisinisi fakasevesi´ , koe’uhi ke mo’ui ‘i he kolo kotoa ha pisinisi Tonga ke ‘i ai ha pisinisi Tonga lelei ke fili mei ai e kakai.
‘Oku ‘ikai ko e taumu’a´, ke tapuni fakafokifa pē ‘o ha falekoloa. Ka ke fakapapau’i ‘e ‘alu ‘a e taimi´ pea lahi ange ‘a e pa’anga ‘e vilohi ‘i he ngaahi kolo ‘o Tonga´, ‘e nofo ‘i he nima ‘o e Tonga´ – pea a’u ki ha taimi ‘oku nofo eni ‘i he ‘ekonomika ‘o Tonga´.
| “’Okapau ko e falekoloa kotoa ‘i he kolo na’e ‘o’ona ‘e he Tonga´, ‘e nofo ‘i he kolo koia´ ‘a e tupu mei he fakatau fakauike ‘a e famili´. ‘I he lolotonga ni, ko e konga lahi taha´ ‘oku mavahe faka’aufuli ia mei he fonua´.” |
KO E ME’A KUO PAU KE FAKAHOKO ‘E HE FALEALEA´
Ko e Patiseti ki he Ta’u Fakapa’anga 2027, ko ha fakamatala mamafa ia na’e fa’u ‘i ha taimi faingata’a. ‘Oku ne tala totonu heni ‘a e ngaahi matavaivai ‘a Tonga´. Kā ‘oku ‘ikai fakakau heni ha fa’unga ngāue ki he pa’anga talafi mai ki Tonga mei muli, palani ngāue ‘o hono fakakau mai pe fakangāue’i e kainga Tonga nofo muli´, pē ko ha tu’utu’uni ngāue ki hono fakalakalaka’i e fefakatau’aki fakamovetevete fakalotofonua´. Ko e ngaahi nounou eni ‘oku ‘i ai e fatongia ‘a e Falealea´ ke ne teke ‘a e Pule’anga´ ke fakakakato.
Ko ha Fa’unga Fengaue’aki Fakafonua mo e Kāinga Tonga Nofo Muli´ pea mo e Talafi Pa’anga mai ki Tonga´, ‘oku totonu ke lēsisita fakalao pea fakapotungaue fakapule’anga kae ‘ikai ko hano fanongonongo pē. ‘Oku totonu ke fakakau ki ai hono ngaahi taumu’a ngaue ‘oku lava ‘o fuatautau ki ai ‘a e ngaue ‘e fakahoko´: ‘i he ‘ene a’u ki he 2028 kuo holoki e totongi talafi pa’anga´ ki he peseti ‘e 3, a’u ki he 2027 kuo fokotu’u ha polokalama Fakahu Ponite ‘a e Kainga Tonga Nofo Muli´; fokotu’u ha Kautaha Tokoni Fakafonua ki hono Poupou’i ‘o e Kau Ngāue Foki Mai ‘i he ta’u fakapa’anga ko eni´; fakahū ‘a e tu’utu’uni ngaue fakapule’anga ki hono malu’i ‘a e pisinisi falekoloa fakamovetevete ‘a e tangata’ifonua ‘i he ngaahi kolo´, ‘i loto ‘i he mahina ‘e taha ua.
‘Oku ‘ikai masiva ‘a Tonga ‘i he taumu’a, ‘i he taleniti, pē ko e ‘ofa ‘a hono kakai´ ‘i honau fonua tupu’anga´. Ko e me’a ‘oku tau lolotonga masiva ai´ ko ha sino ngāue kuo fokotu’u pau ke ne ohi ‘a e ‘ofa ko ia´ ki ha malohinga faka’ekonomika ‘oku tu’uloa. Ko hono langa hake ‘o e sino ngāue ko eni´, ko e fatongia ia ‘o e to’utangata fakataki ‘i he kuonga ko eni´.
‘AOFANGATUKU: KO E LOTO-FOAKI´ ‘OKU ‘IKAI KO HA PALANI NGAUE IA
Ko e $582 miliona ‘oku talafi mai ki ‘api ‘i he ta’u kotoa, hotau kāinga Tonga nofo muli´, ko e taha ‘o e ngaahi ngāue foaki ‘ofa fakatahataha lahi ‘i he Pasifiki´. ‘Oku ne tauhi ‘a e ngaahi famili´ ‘o mākona, ako’i e fānau´, pea mo fakatu’uma’u ‘a e pa’anga mohe ‘a e fonua´. ‘Oku tau mo’ua ki ho tau kāinga nofo muli´ ‘a e loto fakamālo mo e hounga’ia lahi ‘aupito.
Ka ‘oku ‘ikai ko ha palani ngaue ‘a e hounga’ia´. ‘Oku ‘ikai ko ha to’onga tuiaki-ke-ikuna ‘a e to’onga mo’ui fakafalala´. Pea ko e faka’atā ‘a e pa’anga ‘oku tafe mai mei he ‘ofa hotau kainga Tonga nofo muli´ ke toe tafe hangatonu pe ki tu’a koe’uhi ‘oku vaivai e fa’unga ngaue, ‘a ē ‘oku tau mafai ke fakalelei’i – ko e ta’elavame’a ia e taumu’a fakafonua´.
Ko e malohinga ‘o e Pule’anga ‘o Tonga´ ‘oku ‘i hono kakai ma’upē – ‘akinautolu ‘oku ‘i ‘api pea mo kinautolu ‘i he ngaahi fonua muli´. Ko e ngāue ‘oku hanganaki mai kia kitautolu´ ko hono langa ha ‘ekonomika ‘oku taau mo fe’unga pea mo ‘enau failaulau´.
