Ko e ta’u ‘aki eni ‘e 26 mei he 2000 – 2026, mo e te’eki lava ‘e ha to’u Fale Alea pē ko ha Palemia pē Kapineti pē ko ‘etau kau ako matiketika´ ‘o kake’i ‘a e ‘ekonomika ‘a Tonga pea mo hu’i atu ‘a e kavenga fe’amokaki fakapa’anga ‘a e kakai ‘o e fonua´.
‘Oku lahi ange ‘a e koloa me’akai hū mai mei tu’apule’anga ‘i he ngaahi koloa ‘oku malava ke tō mo fakatau atu mei Tonga ni ki tu’apule’anga´.
‘I he lipooti kuo tuku mai ‘e he Potungaue Sitesitika ‘a Tonga ‘i he kuata ‘uluaki ‘o e ta’u ni´, 2026, ‘oku hā ai ‘a e ngaahi fika ko eni´:
- T$190.8 miliona – Koloa Me’akai hū mai mei tu’apule’anga ki Tonga ni.
- T$5.3 miliona – Koloa Me’akai hū atu pe fakatau atu mei Tonga ni ki tu’apule’anga.
- T$185.5 miliona – Fakafefakatau’aki Fe’amokaki.
Ko hono fakalea mahino ange ‘e taha´, ko e fakafehoanaki ‘a e Nounou´ (Deficit) mo e kuata kuo ‘osi´ ‘oku tō ‘aki ‘a e 12.2% / Fakafehoanaki ‘a e Nounou pea mo e ta’u kuo ‘osi´ – ‘oku kaka ‘aki ‘a e 7.8%.
- T$40.7 miliona – Koloa Lolo, ko e peseti eni ‘e 21.3 ‘a e kotoa ‘o e koloa hu mai.
- T$30.4 milina – Koloa Me’atokoni, Kava mo e Tapaka, ko e peseti eni ‘e 15.9 ‘a e kotoa ‘o e koloa hū mai.
Ko e fakataha’i ‘o e koloa lolo mo e koloa me’atokoni, ‘oku laka hake ia ‘i he vahe tolu ‘e taha ‘o e koloa fakakātoa ‘oku hū mai ki Tonga ni. Ko ‘ene tu’u ‘i he taimi ni, ko ‘Esia ‘oku taai mu’a ‘i he ‘etau fakatau lahi taha ‘a Tonga mei ai´.
- 46.4% – Ngaahi fonua ‘Esia – Singapoa, Siaina mo Siapani
- 43.1% – Ngaahi fonua ‘Osenia – Nu’u Sila, ‘Aositelelia mo Fisi. ‘Oku kei hoko pe ‘a Nu’u Sila ko e fonua ‘oku hu koloa lahi taha ki Tonga ni ‘aki ‘a e peseti ‘e 25.1 ‘iate ia pe.
Koloa Hū Atu ki Tu’a: Ngoue foha ‘o kau ki ai e manioke, talo mo e ‘ufi, ko e peseti ia ‘e 40 ‘o e fakakātoa e koloa hū atu ki tu’a. Ko e Kava Tonga ‘oku peseti ‘e 33.6 pea peseti ‘e 17.6 ‘a e Ika. Ko e ngaahi koloa ‘e tolu ko eni ‘oku fe’unga ia mo e peseti ‘e 91.2 ‘o e fakakatoa e koloa hu atu ki tu’a.
‘I he ‘etau vakai ki he tu’unga to lalo mo faka’ofa ‘aupito ‘a e koloa hū ki tu’a ‘a Tonga ‘i he kuohili´, ‘oku a’u mai ki he ‘aho ni ‘oku tau kei fu’u kovi ‘aupito pe´. Ko e fehu’i´, ko e hā e me’a ‘oku tau ako mei ai he ngaahi fika ko eni´?
