‘Oku toe fiema’u nai ke fakafoki ‘a Tonga ki he ngaahi lao Faka-Pule’anga ‘o e 1903´ ‘o felave’i mo e tapu ke nonofo kovi pe ma’u fanau te’eki ma’u hoa ‘o ha taha ngaue Faka-Pule’anga ‘oku lolotonga ma’u vahenga mei he pa’anga tukuhau e kakai ‘o e fonua´.
Ko e lao ko eni´ na’e ‘i he malumalu ‘o e lao tauhi e maau´ he ngaahi kolo mo e ngaahi feitu’u Faka-Pule’anga´. ‘Oka ma’u ha taha ngāue Faka-Pule’anga ‘oku nonofo kovi, fakasuva pe fe’auaki mo ha taha he kolo pe vahefonua ‘oku ngāue ai´, kuo pau ke tautea ia ki he ngāue popula. ‘I he taimi ko eni´, ko e tautea ngāue popula ko eni´, na’e ngofua ia ke ngaue’i tonu ‘e he taha ngāue Faka-Pule’anga´ ‘a ‘ene hia pe ko ha’ane kole ha taha hono famili ke ngaue’i ‘e ia ‘a e hia ko ia pea ma’au.
Na’e taumu’a ‘a e lao ko eni´ ki he tauhi e maau he ngaahi kolo mo e vāhenga pea pehe foki ki he ‘oua na’a hoko ha ngaahi me’a ‘e maumau’i ai e pa’anga tukuhau e fonua´ ‘i he lahi e ta’efaitotonu e kau ngaue Faka-Pule’anga´ ‘i he taimi ‘oku nau fakato’onga ai ‘a e fe’auaki.
Kuo liliu e lao ko eni ka ‘oku ‘alu ke toe lahi ange pea faka’au angamaheni ‘a e palopalema fakaangama’a ko eni´. Ko e palopalema e fe’auaki pe ‘a e kau Minisita mo ha CEO he ngaahi Potunaue Faka-Pule’anga´, ‘oku ta’efe’unga ia ki he tu’unga Faka-Pule’anga ‘oku ‘i ai pea ko e taha, ‘oku fakahoko eni lolotonga ia ‘oku ‘i ai pe hona takitaha mali.
‘Oku toko lahi ‘a e kakai fefine ‘i he ngāue Faka-Pule’anga´ ‘oku ‘i ai ‘enau hoha’a ki he to’onga fakalielia ‘oku fakahoko ‘e he taha ‘o e Minisita ‘i he Kapineti´ kiate kinautolu. ‘Oku ‘ikai ke nau fie lea ki he me’a ni he ‘oku ‘i ai e fakama’ia ki hono hoa, pehē ki he ‘enau takitaha ongomatu’a. ‘Ikai ngata ai ‘oku ‘i ai e manavasi’i na’a hoko ‘enau lea ko ha me’a ia ‘e ‘ita ai ‘a e CEO pe ko e Minsita´ ‘o iku tuku kinautolu ki tu’a mei he ngaue’anga´.
Kaikehe, ko e taimi ‘oku hoko ai ‘o toe nonofo ha Minisita mo ha CEO pe ha toe taha ‘i ha Potungaue Faka-Pule’anga´, ‘oku ngaue’aki leva ‘a hono mafai´ ke fakasio ‘a e ngaahi folau fakapotungaue´ ke fakahoko ai ‘a e fetolongango’i´. Ko e ngaue’aki ‘a e ngaahi folau ki muli fakapotungaue´ ‘o vaeua ngaue, vaeua fetolongango’i´, ‘oku ‘ikai ngata pe ‘i he fakahoko vaeua ‘a e ngaue fakapule’anga na’e ‘uhinga ai e folau´, kā ‘oku laiki ai heni e pa’anga tukuhau e kakai ‘o e fonua´ mo e visa kaati e pule’anga´ ‘i he fakatau kava malohi mo totongi e ngaahi fakafiefia kehe ‘oku ‘ikai hano tali totongi ke fakamatala’i ‘aki e pa’anga na’e fakamoleki´.
‘I he ngaahi ta’u si’i kuo maliu atu´, na’e ‘osi ‘i ai e tohi tangi e taha ngaue mei he taha ‘o e ngaahi Potungae Faka-Pule’anga´, koe’uhi ko ha CEO na’e toe nonofo pe pea mo e Minisita´. Na’e iku eni ‘o fakafisi ‘a e CEO ko eni´ kae kei ngaue pē ‘a e Minisita´ ‘o ‘ikai ha ngaue na’e fakahoko kiate ia.
Ko e kaveinga mahu’inga eni he ‘oku toe mapuna hake ‘o lahi ange hono fakahoko ‘e he kau CEO mo e kau Minisita´ ‘i he Kapineti´, ‘ikai ngata pē ai ka ‘oku ope atu ki he ngaahi Poate ‘a e Pule’anga pea mafola ‘o toe lahi ange ‘a e mahaki ‘o e fe’auaki, nonofo kovi, fakasuva mo e fetolongango’i.
‘Oku totonu ke toe fai ha sio loloto ‘a e PSC ki he tu’unga fakama’a ‘a e kakai ‘oku filifili ke hoko ko e kau CEO. ‘Oku tatau ki heni ‘a e fiema’u ki he takitaha vahenga ke filifili lelei ‘enau kau fakafofonga ki Fale Alea´ ‘o fakapapau’i ‘oku nau ‘ulungaanga fakama’a foki mo kinautolu. ‘I he taimi ‘oku ‘ikai lelei ai e tu’unga fakama’a ‘o e mo’ui´, ‘e hoko ia ko ha fakamala’ia ‘o ngāngā’ehu ai e fonua´.
Ngaahi Fehu’i Mei he Kakai ‘o e Fonua´:
- ‘E anga fefe hono fakama’a homou nima?
- Ko e taimi ‘oku pō ai ‘e ha Minisita ha CEO, pē ko e pō ‘e ha CEO ha Minisitā, pē ko ‘ena fepō ‘aki pē, ‘oku kau ‘a e taukei pōo, pe ko e fepō ‘aki´ ‘i he ngaahi taukei Faka-Pule’anga ‘oku ne fakamakatu’unga’i ai e taki lelei? Ko e tokanga pe na’a faka’au masila ange ‘a e taukei pōo ‘i he taukei ‘ata ki tu’a (transparency) ‘a e ngāue´, ngāue tali-ui´ (accountable) pea pehē ki he taukei fetu’utaki´ (communication).
- ‘Oku tatau e fakangaue’i e lao´ ki he taha kotoa ‘i he ngaue’anga´?
- Ko hai ‘oku fakafisi mo tuli pea ko hai ‘oku ‘ikai fakahoko ha ngāue ki ai ‘i he fekaungafakahoko ‘o e ngaahi maumau lao / ngāue ta’etotonu´?
- ‘Okapau ‘oku ta’emalava ‘a e faitotonu ki ho mali kuo ke lesisita´, ‘e malava fēfē ‘a e faitotonu ki he ‘emau pa’anga? ‘Okapau ‘oku ‘ikai lava fakalele ‘a ‘api, ‘e fakalele fēfē ai e fonua´?
- ‘I he mo’ui fetolongango’i ‘o ha CEO pe Minisita ‘i he Pule’anga Tonga´, ‘e ui ia ko e hā?
