‘Oku ‘ikai ke u tohí ke piki pe taukapo‘i ‘a e me‘a kotoa pē kuo lea‘aki pē fakahoko ‘e ‘Etuate Lavulavu ko ha taha faiongoongo. ‘Oku ‘ikai ke mā‘olunga ‘a e kau faiongoongó ki he fakaanga‘í. ‘Oku malava pē ke nau ma’u hala, ‘ikai fe’unga malie, ‘afa’afa’i mo ongo-malie, pe fakalahi‘i ‘a e ongoongó, pe tākiekina ‘e he‘enau ngaahi tulitulifua fakafo‘ituitui. Kapau kuo fakahoko ‘e Lavulavu ha ngaahi tukuaki‘i loi, maumau‘i ‘a e ‘ulungaanga taau ‘o e faiongoongó, pe maumau‘i ‘a e laó, pea ‘oku totonu leva ke ‘eke meiate ia ‘a e founga fakahoko fatongia ko ia ‘o fakafou ‘i he founga totonú. Ka ko e tefito‘i ‘uhinga tonu´ pē ia. Ko e fehu‘i ‘oku tau fehangahangai mo iá, ‘oku ‘ikai ko e pehē pe ko ha taha faiongoongo haohaoa ‘a Lavulavu. Ko e fehu‘í ko e: Ko hai ‘oku mafai ke fakamakatu’unga’i ‘a e taimi ‘oku ‘ova ai ha faiongoongo ‘i he kau’ā-fonua fakangatangata ‘o e faiongoongo´, pea ‘oku fakatatau ia ki he fuatautau hā, pea ‘i he founga ngāue fē?
Ko e ‘uhinga ia ‘oku ou hoha’a ai ki he tu’unga kuo tuku ki he Palesiteni ‘o e Pacific Islands News Association, Kalafi Moala. ‘Oku pehē kuo fakamatala‘i ‘e Moala ‘a e feke‘ike‘i ‘i he vaha‘a ‘o e Palēmia´, Lord Fakafanua, mo Lavulavu´ ko ha me‘a “ ‘oku ‘ikai ko ha palopalema ia ‘a e mītia,” ‘o ne taukave‘i koe‘uhí ko e Palēmiá ‘oku ne fakahoko ‘a e fakataha mo e mītiá, ‘oku pehē leva ‘oku ne ma‘u ‘a e totonu fakafo‘ituitui ke fakapapau’i ‘a ia ‘oku ne loto ke fakaafe‘í. ‘Oku ngali totonu pē ia kae ‘oua kuo tau fehu‘ia pe ko e hā ‘a e fakataha fakapule’anga faka’ofisiale mo e ngaahi kautaha faiongoongo´. ‘Oku ‘ikai ko ha ma’u me’atokoni efiafi fakafo‘ituitui ia ‘a e Palēmiá. ‘Oku ‘ikai ko hono ‘api, ko hono siasi, pē ko ha fakataha fakafo‘ituitui ‘a’ana ke ne pule’i ai ‘ene kau fakaafé. ‘Oku fakamo’ui ‘a e fakataha faka’ofisiale ‘a e Pule’anga pea mo e ngaahi kautaha faiongoongo´ ke malava ai ‘o fehu‘ia ‘a e Pule‘angá ‘i he ngaahi me‘a ‘oku felāve‘i mo e kakaí. ‘Oku kau atu ‘a e kau faiongoongó ‘o ikai koe‘uhí pē ko ha kau fakaafe ‘a e Palēmiá, kā ko e kau fakafofonga kinautolu ‘o e tangata‘ifonua ‘oku ‘ikai ke nau malava fakafo‘ituitui ke hū ki he lokí ‘o fehu‘i ki honau kau takí. ‘Oku mahu‘inga ‘a e faikehekehe ko iá.
KO E NGAAHI FEHU’I PAUNI MAMAFA´ ‘OKU ‘IKAI KO HA TO’ONGA TA’ETOTONU IA.
‘E malava pē ke ‘eke ‘e ha taha faiongoongo ha fehu‘i ‘oku faignata’a ke tali. ‘E malava ke ne pole’i ha tali ki he ‘ene fehu’i. ‘Oku malava ke ne toutou fakaongo atu e fehu’i tatau ‘oku ‘ikai loto ‘a e ‘Eiki Palemia ke ne tali. ‘Oku ‘ikai ha taha ‘o e ngaahi me‘a ko iá ‘iate ia pē, ‘oku ne fokotu’u pau atu ko ha faiongoongo ta‘etaau ia. Ko e Lao ‘a e Kosilio Mītia ‘a Tonga tonu pē, ‘oku ne fiema‘u ‘a e tonu, potupotu tatau, tu’u tau‘atāina, pea mo ha fakafaikehekehe’i ‘a e me’a mo’oni pea mei he ngaahi fakakaukau fakafo’ituitui. Ko e ngaahi fua totonu ia. Ngāue‘aki ia kia Lavulavu. Kapau na‘á ne fakahā ha me‘a ‘oku loi, faka’ilonga’i ‘a e fakamatala loi pea faka’uhinga’i ‘a e loi na’e fai. Kapau na‘á ne lau‘ikovi ha taha, faka’ilonga’i ‘a e ngaahi lea lau’ikovi na’a ne ngaue’akí. Kapau na‘á ne maumau‘i ha tu‘utu‘uni ‘o e fakataha mo e kau faiongoongo´, faka’ilonga’i ‘a e tu’utu’uni ko ia´ pea fakato’onga mai ‘a hono fakangaue’i ‘a e tu’utu’uni tatau ki he taha faiongoongo kotoa pē. Pea fakafaingamalie’i leva kiate ia ke ne ‘oatu ha’a ne tali ki he laungá. Ko e tali-ui ia ‘a e fakahoko fatongia´.
Ko e tafoki ‘o vahe’i ki tu’a ha taha faiongoongo pē ko ‘ene kautaha´ koe’uhi pē ‘oku ‘ikai tali ‘ekinautolu ‘oku ma’u mafai´ ‘a ‘ene fa’ahinga pē founga fakafehu’i´, ko ha me‘a kehe ia.
KO E PALOPALEMA ‘A HA’AMOA´
‘Oku hoko ‘a e me‘á ni ‘o faingata‘a tonu ki he PINA´ koe‘uhí ko e ngaahi māhina si‘i pē kuo hili, na‘á nau fehangahangai mo ha tūkunga tatau tofu pē ‘i Ha‘amoa. ‘I he taimi na‘e vahe’i ki tu’a ai ‘e he Pule‘anga Ha‘amoá ‘a e Samoa Observer mei he ngaahi fakataha Faka-Pule‘anga mo e kau faiongoongo´, na‘e tukuaki‘i ‘e he Pule‘angá ‘a e nusipepá ki ha fakamatala ta‘etotonu mo ta‘etaau. Na‘e ‘ikai ke tali ‘a e PINA´ ‘o pehē ‘oku ‘a e Palēmiá ‘a e fakataha mo e kau mītiá pea te ne malava pē ke fakaafe‘i ‘a ia ‘oku ne loto ki ai´. Kā na‘e fakatokanga ‘a e PINA´ ko e tapui ko ia ‘o ha loki fakamafolalea faka’aufuli, ‘oku ne fakamanamana‘i ‘a e tau‘atāina ‘a e mītiá, ko e lava ke ma‘u ‘e he kakaí ‘a e ongoongo´, pea mo e fatongia tali-ui faka-temokalati´.
‘Oku tautefito ‘a ‘ene mahu‘inga angé, ko Kalafi Moala tonu pē na‘e tu’u fakataha mo e Pacific Freedom Forum ‘o taukave‘i ko e ngaahi feke‘ike‘i ‘i he tō‘onga ‘a e kau faiongoongó ‘oku totonu ke alea‘i fakafou ‘i he ngaahi founga totonu ki he laungá mo e fa’unga fatongia tali-ui´, kae ‘ikai ko hono matu’aki tuku ki tu’a ha kautaha faiongoongo faka’aufuli. Na‘á ku tui-tatau mo Kalafi Moala ‘i he taimi ko iá. Pea ko e ‘uhinga ia ‘oku ou faingata‘a‘ia ai ke u mahino‘i hono tu‘unga ‘i he taimi ní.
Ko e tefito’i mo’oni (principle) eni na’a ne malu’i ‘a e Samoa Observer. Ko e hā ‘oku fakapekia’i ai ia ‘o ‘ikai fakangaue’i tatau ‘i he taimi ko e tokotaha faiongoongo ko ‘Etuate Lavulavu pea ko e Pule’anga´ ko Tonga? Ko ha tefito’i mo’oni (principle) ‘oku femaleleaki ‘o fakatatau ki he fakafo’ituitui ‘a e tokotaha ‘oku kaunga ki ai´, ‘oku ‘ikai toe hoko ia ko ha tefito’i mo’oni.
‘OKU TOTONU KE TALI PE ‘A LAVULAVU MA’A LAVULAVU.
‘Oku ‘ikai ‘uhinga eni ‘oku fiema’u ki he PINA ke faha’i pea mo Lavulavu. Matu’aki ‘ikai ‘aupito. ‘Oku ‘ikai ke u tui ‘oku totonu ia. ‘Oku totonu ke faha’i ‘a e PINA´ pea mo e tefito’i mo’oni´ (principle). ‘Oku totonu ke tali pe ‘a Lavulavu ma‘a Lavulavu. Kapau ko ‘ene faiongoongó ‘oku ta’efe’unga, fakahā mai ia. Kapau ‘oku loi ha tukuaki‘i, fakatonutonu fakapule‘anga ia. Kapau kuo maumau‘i ha lao, tuku ki he potungaue totonú ke nau vakai‘i ‘a e fakamo‘oní. Ko e tau‘atāina ‘a e mītiá ‘oku ‘ikai ‘uhinga ia ko e tau‘atāina mei he ngaue tali-ui. Kā ko e ngaue tali-ui´ ‘oku ‘ikai ke ‘uhinga ‘oku ‘atā ia ki he kau taki fakapolitikalé ke nau fili pē pe ko hai ‘a e kau faiongoongo ‘oku fe‘unga malie ki he fakafehu‘ia kinautolu. Kuo pau ke fengāue‘aki fakataha ‘a e ongo tefito‘i mo‘oni ko iá.
Ko e Konisitūtone ‘a Tongá tonu ‘oku ne fakatokanga‘i ‘a e tau‘atāina ‘o e leá mo e mītiá lolotonga ia ‘oku ne faka‘atā ‘a e ngaahi fakangatangata fakalao totonu hangē ko e lau‘ikoví. ‘Oku mahu‘inga ‘a e potupotutatau ko iá. ‘Oku ‘ikai ke tau fiema‘u ha tau‘atāina ta‘efakangatangata ki he kau faiongoongó. Pehē foki ‘oku ‘ikai totonu ke tau tali ha mafai ta‘efakangatangata ki he pule‘angá.
KO HA TAHA FAIONGOONGO ‘OKU ‘IKAI KE TAU SAI’IA AI.
Mahalo ko e sivi mo‘oni ‘o e tau‘atāina ‘a e mītiá ‘oku ‘ikai ko e me‘a ‘oku hoko ki he kau faiongoongo ‘oku tau faka‘apa‘apa‘í. ‘Oku tātāitaha ke faingata‘a‘ia ‘a e Pule‘angá ‘i he kātaki‘i ‘o e kau faiongoongo ‘oku nau fakahīkihiki‘i kinautolú ko pule’anga. ‘Oku hoko ‘a e tau‘atāiná ‘o mahu‘inga ‘i he taimi ‘oku hoko ai ‘a e taha faiongoongó ‘o fakatupulili, fakafehu’i hangatonu, pe ‘ikai manakoa. ‘Oku faingofua pē ke taukapo‘i ha taha faiongoongo ‘oku tau manumanumelie’ia ‘i he‘ene ngāué. ‘Oku toe faingata‘a ange ke taukapo‘i ‘a e totonu ‘a ha taha faiongoongo ‘oku tau fehi‘a ai. Kā ko e ‘uhinga tonu pē ia ‘oku ‘i ai ai ‘a e tefito‘i mo‘oní (principle).
‘Oku ‘i ai foki mo ha hoha‘a kehe ‘oku tanaki ki heni. ‘Oku pehe ko e tuku ki tu’a ko eni´, na’e toe ope atu ia meia Lavulavu ‘i he taimi na’e ta’ofi ai ha toe faiongoongo ‘e taha ko e fakafofonga ‘o e Kalonikali Tonga´. ‘Okapau ko e palopalema´ ko Lavulavu fakafo’ituitui, ko e hā e ‘uhinga na’e tonu ai hono toe tuku ki tu’a ha taha faiongoongo kehe? Ko e taimi pē ‘oku nga’unu ai ‘a e vahe’i ki tu’a´, mei ha tokotaha pe ‘e taha ki ha kautaha, ‘oku matu’aki faingata’a ‘aupito ke fakamatala’i ko ha ki’i feto’aki pē ‘i he vaha’a ‘o ha ongo mātu’a tangata. ‘Oku hoko leva ia ‘o fehu’ia ‘a e tau’ataina ‘o e faiongoongo.
HOKO ENI ‘O LAHI ANGE IA ‘IA LAVULAVU.
Koia, ko e fakakikihi ko eni´ ‘oku lahi ange ia ‘ia ‘Etuate Lavulavu. ‘Oku mahulu ange ia ‘ia Lord Fakafanua. Pea ‘oku ope atu ‘o fakalaka ia ‘ia Kalafi Moala.
Ko e sīpinga kuo fakahoko ‘i he ‘ahó ni ‘e tu’u ia hili ange ‘a e taimi ‘e ‘osi ai ‘akinautolu ‘o e toko tolu ko eni´ pea mei honau ngaahi tu‘unga lolotongá. ‘E hoko mai ‘a e Pule‘anga kehe ki he mafai ko ení. E malava pē ke fehi‘a ha Palēmia kehe ‘i ha taha faiongoongo kehe. Pea mahalo ko e taha faiongoongo hoko ‘e vahe’i ki tu’a´ ko ha taha ia ‘oku tau faka‘apa‘apa‘i lahi.
Ko e ‘uhinga ia ‘oku totonu ai ki he PINA´ ke ne foki ki he tefito‘i mo‘oni na‘á ne taukapo‘i mālohi ‘i Ha‘amoá: Fakahoko ‘a e ngāue ki he tō‘onga ta‘etotonu ‘a e faiongoongó ‘o fakafou ‘i he ngaahi founga ‘asi ki tu’a (transparent) mo fakalao. ‘Oua na‘a fakafetongi ‘a e vahe’i fakapolitikale ki tu’a´ ‘aki ‘a e ngaue tali-tui´. ‘Ekea ‘a Lavulavu ke ne tali-ui ki hono fatongia´ ‘i ha taimi ‘e fiema’u ia ki ai ‘e ha fakamo’oni. ‘Ekea ‘a e pule‘angá ke ne tali-ui ki hono fatongia ‘i ha taimi ‘oku fiema’u ai ‘e hono mafaí. Pea fakafaingamalie’i ‘a e kau faiongoongó ke nau hoko atu hono fakafehu’ia ‘o e ngaahi fehu’i pauni mamafa´. ‘Oku ‘ikai ko ha taukapo‘i ia ‘o Lavulavu. Ko e taukapo‘i ia ‘o ha mītia ‘oku tau‘atāina mo fua-fatongia fakapotopoto.
