Ko e Minisitā ki Muli ‘a Nu’usila, ko Winston Peters, ‘a ia ‘oku ‘i Tonga ko ‘ene ‘uluaki tu’uta ‘i ha fononga ‘i he Pasifiki ‘i ha uike kakato, kuo ne fanongonongo ‘a ‘ene fakangatangata ‘a e ngaahi tu’utu’uni ki he ngaahi visa ma’a e kau ‘a’ahi mei he ngaahi Fonua Motu ‘i he Pasifiki.

Nukuʻalofa, Tonga — Ko e Palēmia Tokoni mo e Minisitā ki Muli ‘a Nu’usila ko Winston Peters na’e a’u mai ki Tonga ‘i he uike ni, ‘o ne tataki ha kau fakafofonga mei he ngaahi pāti kehekehe ko ha konga ‘o ha misiona fakafeitu’u ‘o e Pasifiki. Ko ‘ene ‘a’ahi, ‘a ia ‘oku fakailonga’i ‘aki ‘a e tūponopono māfana mo e ngaahi liliu mālohi ‘i he tu’utu’uni fo’ou ‘o e nofo fakataimi, ‘oku hoko mai ia ‘i ha taimi ‘o e tupu ‘a e ta’epau fakamamani lahi, tupulaki ‘a e ngaahi fepaki fakasiokalafi fakapolitikale, pea mo e ngaahi tukuhau fakavaha’apule’anga fo’ou ‘a e ‘Amelika ‘a ia ‘oku ne uesia ‘a e ngaahi Fonua Motu ‘i he Pasifiki.

Tonga ‘i he Lotolotonga ‘o e Tokanga Fakafeitu’u

Tonga, ‘i he malumalu ‘o e taki ‘o e Palēmia fo’ou ko Dr. ‘Aisake Valu Eke, kuo fakatokanga’i ‘i he ngaahi sio fakafeitu’u. Ko Dr. Eke, na’a ne hu ki he mafai ‘i he konga ki mu’a ‘o e ta’u ni hili ‘a e fakafisi ‘a e Palēmia kimu’a ko Siaosi Sovaleni, ‘oku ne toe hoko foki ko e sea ‘o e Kōsilio ‘a e Ngaahi Fonua ‘o e Pasifiki. ‘I he’ene tauhi, ‘oku ‘amanaki ‘a Tonga ke hoko ko ha tokotaha va’inga mahu’inga ‘i hono fokotu’utu’u ‘o e ngaahi me’a mahu’inga fakafeitu’u, kau ai ‘a e feinga ke lahi ange ‘a e fakafalala kiate kinautolu pe ‘i he malu fakamalu’i mo e fakalakalaka faka’ekonomika.

Ko e ‘a’ahi ‘a Peters ‘oku ne fakamamafa’i ‘a e fakatokanga’i ‘e Nu’usila ‘a e fatongia fakasiokalafi mahu’inga ‘o Tonga ‘i he feitu’u. ‘I he ngaahi fealēlea’aki mo Dr. Eke, na’e tokanga ‘a e ngaahi fetalanoa’aki ki hono fakamālohi’i ‘o e malu fakatahi, poupou’i ‘o e ngoue, mo e fakapapau’i ‘o e ngaahi mahu’inga ‘oku na vahevahe ‘i he vaha’a ‘o e ongo fonua.

“Ko e feitu’u ‘eni ‘oku mahu’inga ‘aupito kiate kimautolu,” ko e lau ia ‘a Peters lolotonga ‘ene ‘a’ahi. “Pea ‘oku mau ‘i heni ke fakahaa’i ‘a e poupou ko ia, ‘o ‘ikai ‘i he ngaahi lea pe ka ‘i he ngaahi ngaue ‘oku ne fakatupu ha liliu ‘oku kehe.”

Fakangatangata ‘o e Visa, Langa ha Ngaahi Halafakakavakava

Na’e ‘asi ‘a e fanongonongo lahi taha ‘o e misiona ‘a Peters ki he Pasifiki ‘i hono fakaha ‘a e ngaahi liliu mahu’inga ‘i he tu’utu’uni ki he nofo fakataimi. ‘O kamata ‘i Siulai, ko e kau ‘a’ahi mei he ngaahi fonua ‘o e Kōsilio ‘a e Ngaahi Fonua ‘o e Pasifiki te nau malava ke ma’u ha ngaahi visa ‘a’ahi ki Nu’usila ‘a ia ‘e lava ai ‘o hu tu’o lahi ki he fonua ‘i he ta’u ‘e ua — tupu ua mei he ta’u ‘e taha lolotonga.

‘I he hanga ua, ‘o kamata ‘i Novema, ko e kakai Pasifiki ‘oku nau folau mei ‘Aositelēlia ‘i ha visa ngāue, ako, pe famili ‘e ‘ikai ke nau toe fiema’u ha visa makehe ke ‘a’ahi ki Nu’usila ki ha ngaahi nofo ‘o a’u ki he māhina ‘e tolu. Ka ko ha Mafai Folau Fakaelekitulōnika fiemālie (NZeTA) ‘e fe’unga ia.

“‘Oku mau fiema’u ke faingofua mo ma’ama’a ange ki he kakai mei he Pasifiki ke ‘a’ahi ki Nu’usila,” ko e fakamatala ia ‘a Peters. Na’e fakamatala ‘a e Minisitā ki he Nofo Fakataimi ko Erica Stanford ‘e tokoni foki ‘eni ke fakaholoholo’i ‘a e ngaahi totongi mo to’o ‘a e ngaahi fakafe’atungia’i ‘oku ‘ikai fiema’u ma’a e kau folau mei he Pasifiki.

Ko e ngaahi liliu ko ‘eni ‘oku vakai ki ai ko ha tali hangatonu ki he ngaahi kole tu’u fuoloa mei he kau taki ‘o e Pasifiki ke tau’atāina ange ‘a e fefolau’aki ‘i he feitu’u — pea ko ha founga poto fakavaha fengāue’aki ‘a ia ‘oku ne fakamamafa’i ‘a e ‘ilonga ‘o Nu’usila ko ha konga ‘o e fāmili ‘o e Pasifiki.

Ko ha Feitu’u ‘Oku Takatakaiʻi ‘i he Vaeua ‘o ha Fepaki Fakamamani Lahi

Neongo na’e fiefia ‘a e ‘a’ahi ‘a Peters, ko e ‘ātakai faka-Pasifiki fakalukufua ‘oku hou ange. ‘I he uike kuo ‘osi pē, na’e lulu’i ‘a e ngaahi Fonua Motu ‘o e Pasifiki ‘e ha fanongonongo fakafepaki mei he ‘Amelika ‘a ia na’e fokotu’u ai ha ngaahi tukuhau fakavaha’apule’anga fo’ou. Na’e hilifaki ki he konga lahi ‘o e ngaahi fonua ha tukuhau pe ‘e 10% ki he ngaahi koloa ‘oku uta atu ki he ‘Amelika, ka ko ha ni’ihi — kau ai ‘a Fisi, Vanuatu, mo Nauru — na’e uesia lahi ange, ‘aki ‘a e ngaahi tu’unga ‘o e tukuhau mei he 22% ki he 32%.

‘I hono fakahoa ki he tu’unga ko ‘eni, ko Niue mo Palau na’e fakatokanga’i ‘ene ‘ikai ke kau ‘i he lisi — ko ha sitepu ‘oku pehē ‘e he kau mataotao ‘oku ne fakahaa’i ‘a e ‘ikai pē ke ‘i ai ha founga ngāue pau ‘i he tu’utu’uni ngāue ‘a e ‘Amelika ‘o ‘ikai ko ha fokotu’utu’u fakavaha fengāue’aki. Ko e ta’efa’alataha ko ‘eni kuo ne fakatupu ‘a e puputu’u mo e hoha’a ‘i he feitu’u kotoa.

‘I he ‘uhinga ko ‘eni, ko e misiona ‘a Peters ‘i Tonga, Hawaiʻi, mo Vanuatu ‘oku hā ko ha misiona kuo fokotu’utu’u ke fakahaa’i ko Nu’usila ko ha hoa ngāue tu’uma’u mo tali vave. ‘Aki ‘a hono ‘oange ‘a e tu’unga fakaangaanga ‘o e hu ‘i he visa mo e fetalanoa’aki ‘i he tu’unga mā’olunga, ko Wellington ‘oku ne fakafonu ha vaha’ataimi ‘oku fiema’u lahi ki he falala mo e fepōtalanoa’aki.

‘Oku Fokotu’u ha Tukufakaholo

Ko e fakavavevave ‘a Peters ‘i hono fakamālohi’i ‘a e ngaahi fetu’utaki ‘i he Pasifiki ‘oku ‘uhinga fakatāutaha foki. ‘I he lolotonga ‘o e aleapau ‘a e pule’anga fakatahataha, te ne ngāue ko e Palēmia Tokoni pe ‘i he ‘uluaki māhina ‘e 18 ‘o e vaha’ataimi ta’u ‘e tolu, kimu’a pea ne tuku ‘a e fatongia ki he taki ‘o e Pāti ACT ko David Seymour. ‘Oku kei puke ‘e Peters ‘a e lakanga ‘o e Ngaahi Me’a Fakamuli ka ‘oku hā ‘oku ne tokanga ke ngāue’aki lelei ‘a e ngaahi māhina ko ‘eni.

‘Oku fokotu’u mai ‘e he kau siofi ‘a e fakatahataha ‘o e ngaahi liliu ki he visa — fakataha mo ‘ene feinga mā’olunga ki he Pasifiki — ‘e ala hoko ia ko e tukufakaholo ‘ene ngāue. Ko ha hokohoko atu foki ‘eni ‘o ‘ene ngāue kimu’a ‘i he fa’unga “Pacific Reset”, ‘a ia na’e fakamamafa’i ai ‘a e ngaahi vā fengāue’aki loloto mo faka’apa’apa’i ange mo e ngaahi fonua motu.

‘I he ta’u pe ko ‘eni, kuo ‘a’ahi ‘a Peters ki he 11 ‘i he 17 ‘o e ngaahi fonua kehe ‘o e Kōsilio ‘a e Ngaahi Fonua ‘o e Pasifiki, ko ha vave ta’efakalanuka ‘a ia ‘oku ne fakahaa’i ‘a ‘ene tui tu’u fuoloa ko e malohi ‘o Nu’usila ‘oku ‘i he’ene ngaahi fetu’utaki fakafeitu’u.

Ngaahi Tu’uta Hoko: Hawaiʻi mo Vanuatu

Mei Tonga, ‘e folau ai ‘a Peters ki Hawaiʻi, ‘a ia ‘e hoko ‘a e malu’i ko e tefito’i taumu’a. Ko e ‘api ‘o e ‘Amelika Indo-Pacific Command, ‘oku fakahoko ‘e Honolulu ha fatongia mahu’inga ‘i he tu’unga malu fakafeitu’u. ‘Oku ‘amanaki ke fe’iloaki ‘a Peters mo e kau ‘ōfisa ‘o e ‘Amelika ke alea’i ‘a e malu fakatatahi, fengaue’aki faka-tau’uta, pea mo e founga ngāue fakafeitu’u ‘i he Pasifiki.

Ko ‘ene tu’uta fakamuimui taha ‘e ‘i Vanuatu, ‘a ia ‘e tokanga ai ‘a e ngaahi fetalanoa’aki ki he fakaakeake ‘i he ngaahi fakatamaki, ‘inivesi ‘i he ma’u’anga ‘uhila fakafo’ou, pea mo e fefolaua’aki ngāue. Koe’uhi ko Vanuatu ‘oku kei fakaakeake mei he ngaahi mofuike mo e ngaahi saikolone kimuí ni mai, ko ha feitu’u mahu’inga foki ia ‘o e kau ngāue fakataimi ma’a Nu’usila — ko ha kaveinga ‘e ala hoko ko e me’a mahu’inga ‘i he ngaahi fetalanoa’aki fakavaha’a fonua.

‘E kamata’i foki ‘e Peters ha poloseki mahu’inga ‘o e ma’u’anga ‘uhila fakafo’ou ‘i Port Vila, ‘a ia ‘oku fakapa’anga fakataha ‘e Nu’usila mo Falanisē, ‘a ia ‘oku fakataumu’a ke holoki ‘a e fakafalala ‘a e fonua ki he tisolo ‘oku hu mai mei tu’apule’anga.

‘I he hoko atu ‘a e folau ‘a Winston Peters ‘i he Pasifiki, ko ‘ene ‘a’ahi ki Tonga ‘e ala manatu’i ia ko ha poini liliu ‘i he vaha fengaue’aki fakafeitu’u ‘a Nu’usila — ko ha vā ‘oku ‘ikai fakatoka ‘i he ngaahi fanongonongo lalahi, ka ‘i he ngaahi sitepu fakapotopoto, tokanga ki he kakai ke fakamalohi’i ‘a e uouangataha ‘o e Pasifiki ‘i ha māmani ‘oku fakaauha ‘e he ngaahi mavahevahē.

Fai ‘e Melino Maka Tonga Independent News

Ko e ngaahi fanongonongo tute lahi ‘a Trump kuo ne holoki ha $11 tilioni fakaofo mei he ngaahi māketi fakamamani lahi.

Lolotonga fepulingi ‘a Uāsingatoni mei he folaua faka’ekonōmika pea mo e kau Lipapilika ‘oku nau feinga ke ta’ota’ofi ‘a e maumau, ‘oku ‘i ai ha matangi lahi ange ‘oku haʻu ‘i he Pasifiki — pea ‘oku tu’u hangatonu ‘a Tonga ‘i hono halanga.

Ko e toe foki mai ‘a e Palesiteni motu’a ko Tonalati Talamu ki he mafai ‘e kei lau māhina, ka ko ‘ene ngaahi ngāue fakamuimui taha ‘i he fefakatau’aki fakamamani lahi ‘oku ‘osi ongo mai. Ko ‘ene ngaahi fanongonongo tute lahi — ‘oku ‘osi fakamalohiaʻi ‘a e niʻihi pea ‘oku kei fakamanamanaʻi ‘a e ngaahi meʻa lahi ange — kuo holoki ha $11 tilioni fakaofo mei he ngaahi māketi fakamamani lahi. Pea ko ‘eni, naʻa mo e kau senatoa Lipapilika, ‘a ia ko e kau malu’i tu’una’a ‘o e populisima faka’ekonōmika ‘a Talamu, ‘oku nau ‘angi fakahāhā ki he meʻa ‘oku nau lau ko ha founga ta’efakapotopoto mo ta’elava ‘o hokohoko atu.

Ko e hohaʻa ‘oku ‘ikai toe ‘i loto pē. Ko e ngaahi hū ‘a e mofuike faka’ekonōmika ‘o e tau fefakatau’aki ‘a Talamu ‘oku ‘amanaki ke taa’i ‘a e tuliki kotoa ‘o e māmani — pea ko e ‘Otu Motu Pasifiki, tautautefito ki Tonga, ‘oku tu’u lavea ngofua ‘aupito.

Ko e Tō Mai ‘a e ‘Apē Tute

Ko e fakahoko tafa’aki pe ‘e taha ‘e Talamu ‘a e ngaahi tute ‘i he ngaahi koloa muli — ‘o taumu’a ki he me’a kotoa pē mei he ukamea Siaina ki he ngaahi me’alele ‘Eulope pea mo e me’akai tahi ‘o e Pasifiki — kuo ne fakatupu ‘a e me’a ‘oku ui ‘e he kau mataotao ko e “tō lalo faka’ekonōmika ‘oku nau fakatupu pē ‘iate kinautolu.” Pea ko e kovi taha ‘e ala kei hokosi mai.

‘I he lao fo’ou ‘oku fokotu’u, ‘a ia ‘oku tataki ‘e he kau Senatoa Lipapilika hangē ko Siaki Kalasili mo Misi Makoneli, ko ha fa’ahinga tute ‘i he kaha’u ‘e fie ma’u ke fakatonuhia’i ki he Kongalesi ‘i loto ‘i he houa 48 pea ‘e ‘osi fakataimi ‘i he ‘aho ‘e 60 tukukehe ‘o ka fakafo’ou ‘i ha vouti. Ko e ngāue fakataha fakapa’anga ‘eni ko ha faka’ilonga ‘o e mamafa ‘a e ngaahi nunu’a kuo hoko.

Ka kuo ‘osi fakahā mahino ‘e Talamu: ‘e ‘ikai te ne tukuhifo.

‘Oku ‘uhinga ia ‘e ala lahi ange ‘a e ngaahi tute. Totongi ma’olunga ange ‘i he ngaahi koloa hū mai. Ngaahi tute fakatonutonu mei he ngaahi fonua kehe. Ngaahi senolī tufaki’anga kuo uesia. Hikihiki totongi koloa. Pea faka’osi, ko e mamahi tatau pē ‘oku ne ue’i ‘a Uolo Sitilīti ‘e ‘ilo hono hala ki he ngaahi falekoloa ‘i Nuku’alofa, ‘Apia, Suva, mo Honiala.

Ko e ‘Uhinga ki Tonga: Ko ha Peau Kula ‘o e Ngaahi Totongi

Ki he ngaahi fonua motu iiki hangē ko Tonga, ko e totongi ‘o ha tau fefakatau’aki ‘a Talamu ‘e ala fakatu’utāmaki. ‘Oku tau fakafalala lahi ki he koloa hū mai ki he lolo, me’atokoni, nāunau langa, mo e ngaahi nāunau faito’o tefito. Kapau ‘e tupu ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa hū mai ko ‘eni — ‘i he tupu vave ‘a e ngaahi tute fakamamani lahi pea mo e senolī tufaki’anga mafōtunga — ‘e taa’i vave mo mālohi ‘a e ngaahi ‘api ‘i Tonga.

Ko e founga ‘eni:

• Lolo mo e Fefononga’aki: Ko e lahi ‘o ‘etau lolo ‘oku hū mai mei tu’apule’anga, pea ko ha fa’ahinga uesia fakamamani lahi ki he totongi lolo ‘e teke leva ki ‘olunga ‘a e ngaahi totongi fefononga’aki. ‘Oku uesia ‘e he me’a ni ‘a e me’a kotoa pē: uta’anga, tekisi, pasi — pea mo e totongi ‘o ha niu ‘i he māketi fakalotofonua.
• Malu ‘o e Me’atokoni: Neongo ‘oku tau tō ha konga lahi ‘o ‘etau fua’i’akau, ko e laise hū mai, mahoaʻa, koloa kāni, pea na’a mo e me’akai ‘a e fanga monumanu ko e tefito’i me’akai ‘i he ngaahi ‘api ‘i Tonga. Ko e ngaahi tupu fakapā ‘i he totongi tupu mei he tute ‘e fakatupu ha palopalema ‘i hono lava ‘e he kakai ‘o totongi ‘a e me’akai.
• Pa’anga mei Muli mo e Kakai Tu’apule’anga: Ko hotau ngaahi fāmili ‘i Nu’usila, ‘Aositelēlia, mo e ‘Iunaiteti Siteiti ‘oku nau ‘ave mai ‘a e ngaahi pa’anga ‘a ia ko e mo’ui ia ki he ngaahi ‘api ‘e lauiafe. Kapau ‘e tuai hifo ‘a e ngaahi ‘ekonōmika ko ia ‘i he mafasia ‘o e tute, ‘e holo ‘a e tafe ‘a e pa’anga mei muli ‘i he taimi kovi taha.
• Langa mo e Nofo’anga: Ko e ngaahi nāunau ki he ngaahi ‘api mo e ngaahi ngāuelanga ‘a e pule’anga — mei he ngaahi fa’o, ‘aione ki he fungafale, ‘anga’anga — ‘oku lahi ‘oku hū mai mei tu’apule’anga. Ko ha fa’ahinga ‘apē maumau ‘i he fefakatau’aki ‘e toloi ‘a e ngaahi poloseki langa pea ‘e hikihiki ‘a e ngaahi totongi, ‘o ‘ai ke toe faingata’a ange ‘a e pa’usi’i mei he ngaahi saikolone mo e ngaahi fakatamaki.

Kapau Ko ha Saikolone Eni, Te Tau Mateuteu — Ko e Hā Leva ‘Oku ‘Ikai Te Tau Mateuteu Ai He Taimí Ni?

Tau ui eni ki he me’a ko ia — ko ha fakatamaki faka’ekonōmika fakaenatula.

Kapau ko e ngaahi me’a ‘o e uike kuo’osi ko ha Saikolone Kalasi 5 pe ha mofuike lahi, ko e pule’anga, ko e ‘Ōfisi Pule’i ‘o e Fakatamaki Fakafonua (NEMO), mo e Kolosi Kula ‘a Tonga ‘e ‘i he letio kotoa mo e telesivisone, ‘o fakatokanga ki he kakai mo teuteu’i ‘a e fonua ki he uesia.

Ka ko hono fetongi, ‘oku hangē ‘oku ‘i ha feitu’u kehe ‘a e tokanga ‘a e fonua — ‘o kalanga ‘i he ngaahi fe’auhi sipoti fakavaha’a ‘apiako lolotonga ‘oku fa’u ha peau ‘ekonōmika lalahi ‘i tu’a he ‘oseni.

Ko e hā e me’a na’e hoko ki he peau ‘uluaki ‘o e ngaahi tute ‘a Talamu? Kuo nau ‘osi uesia fēfē ‘a e ngaahi koloa hū mai ‘a Tonga, totongi, pe tafe ‘a e pa’anga mei muli? ‘Oku ‘ikai te tau ‘ilo — koe’uhi ‘oku te’eki ai ke ‘i he leta ‘a e pule’anga, pe kapau ‘oku ‘i ai, ‘oku te’eki ai ke nau ta’o ‘a e tala ‘o tokanga.

Ha “Pēketi Mo’ui” ma’a Tonga: Ko e Hā ‘a e Me’a ‘oku Tonu ke Fai He Taimí Ni

Kapau ko ha peau kula faka’ekonōmika mo’oni ‘eni, ‘oku tau fie ma’u ha palani founga ki ha fakatamaki. ‘Ikai ‘i he māhina kaha’u. He taimi ni.

Ko e me’a ‘eni ‘oku totonu ke fai he vave taha ‘e he Pule’anga Tonga ke teuteu mo holo e ta ki hono kakai:

1. Fokotu’u ha Kulupu Ngāue ki he Tali Faka’ekonōmika
   Fakatahataha’i ‘a e ngaahi potungāue mahu’inga, ko e Pangikē Pule, kau fakafofonga ‘o e sekitoa taautaha, mo e ngaahi hoa tokoni ke fakafehokotaki ha founga ngāue fakafonua pea fakataha ma’u pē ke ‘oatu ha ngaahi fakamatala fakamuimui taha.
2. Tānaki Mu’aki ‘a e Ngaahi Me’a Mahu’inga
   Ngāue mo e kau hū koloa mai ke malu’i ha māhina ‘e tolu ‘o e lolo, laise, mahoaʻa, mo e faito’o ‘i he ngaahi totongi lolotonga ki mu’a pea tupu fakamamani lahi ‘a e ngaahi totongi.
3. Fakafe’unga’i ha Pa’anga Fakataimi ki hono Fakapapau’i e Tu’utu’uni Totongi
   Ngāue’aki ‘a e ngaahi pa’anga ki ha me’a ‘e hoko pe kumi tokoni mei tu’a ke tauhi ma’u ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa tefito — me’akai, lolo, faito’o — ke tu’u ma’u ma’a e ngaahi ‘api.
4. Tokoni’i ‘a e Ngoue Fakalotofonua mo e Toutai
   Kapau ‘e ‘ikai malava ‘o totongi ‘a e ngaahi koloa hū mai, ‘e hoko leva ‘a e fakatupu fakalotofonua ko e me’a mahu’inga. ‘Oange ha tokoni he vave taha ki he kau ngoue mo e kau toutai ke fakalahi ‘a e fakatupu ‘o e me’akai.
5. Fengāue’aki mo e Kakai Tonga ‘i Tu’apule’anga
   Fakaava ha ngaahi feitu’u fetu’utaki mo e kakai Tonga ‘i tu’apule’anga pea ‘ai ke ‘ilo mahino ‘a e mahu’inga ‘o e hokohoko atu ‘a e pa’anga mei muli lolotonga ‘a e vaha’ataimi ‘o e ta’ema’u fakapapau fakamamani lahi.
6. Fakamatala ki he Fale Alea mo e Kakai
   ‘Oku ‘ikai ko e taimi ‘eni ki he politikale angamaheni. ‘Oku totonu ke fakamatala’i ‘a e kau Mēmipa Fale Alea kotoa, pea ‘oku totonu ke hoko ko e tu’unga ‘a e ngaahi fakamatala tu’o lahi ‘oku ‘oatu ki he kakai.
7. Fakamolemole ‘a e Ngaahi Feitu’u Fetu’utaki Fakatu’apule’anga
   Ngāue mo e ngaahi fonua kehe ‘o e Pasifiki ke ui ki he ngaahi faka’ata mei he tute mei he ngaahi hoa ngāue mahu’inga. ‘E ‘ikai lava ‘a Tonga ‘o hoko ko ha maumau fakataha pē ‘i ha tau ‘ekonōmika fakamamani lahi.

‘Oku ‘i ai ha Totongi ‘o e Ta’ema’u Fakapapau Fakamamani Lahi

Ko Simi Mesina, ko ha tokoni mā’olunga ki mu’a ki he Palesiteni ko Palaki ‘Opama, na’a ne fakanounou’i ‘a e me’a ‘oku tuhumalie’aki ‘i ha founga mālohi:

“‘Oku ou ma’u ha kau Palesiteni ‘e toko hongofulu tupu mo e kau Palemia ko ‘eku kau kasitomā. Ko e me’a ‘e taha ‘oku faitatau ai ‘a e kau Palemia, Palesiteni mo e kau CEO kotoa pē ko ‘enau fehi’a ‘i he ta’ema’u fakapapau. Pea ko e me’a kuo ke mamata ai ‘oku toe fakalaka atu ‘i he ta’ema’u fakapapau — mo e li ‘a e māketi fakafokifā ‘o fakavave ‘i he ngaahi fakamatala mo e ngaahi ongoongo hala.”

Ko e fa’ahinga ta’etui’eiki peheni ‘oku ne holoki ‘a e loto falala ‘a e ‘inivesitoa, fakavaivai’i ‘a e ngaahi sisitemi fefakatau’aki fakavaha’apule’anga, pea tuku ‘a e ngaahi ‘ekonōmika iiki, fakaava hangē ko Tonga ‘o ‘ikai ha feitu’u ke nau hiki ki ai. Ta’e’i ai ha lava ‘o mateuteuvai, ‘oku ‘ikai ha palani. Ta’e’i ai ha palani, ‘oku ‘ikai ha malu.

Ko ha Taimi ‘o e Tu’unga Fakannānahi

‘Oku ‘ikai ko e talanoa pē ‘eni ‘o ha tangata ‘e taha ‘i he Fale Hinehina. Ko e talanoa ‘eni ‘o e ongo ngofua ‘a e ‘ekonōmika fakamamani lahi — pea ‘a e vave ‘o e ala tāfia atu ‘a e ngaahi fonua iiki hangē ko Tonga.

Ko e ngaahi palopalema faka’ekonōmika ‘oku ne tautea ‘a e masiva ‘uluaki pea fakamamafa. Ko e fa’ē ‘i Ha’apai ‘oku fakatau laise. Ko e talavou ngoue ‘i ‘Eua. Ko e toulekeleka ‘i Vava’u ‘oku ne falala ki he faito’o hū mai. Ko e kakai ‘eni ‘oku totonu ke tau malu’i.

Ngaahi Fakakaukau Fakaʻosi: Ta’o ‘a e Fakatokanga

‘Oku tala ko e tahi ‘oku ‘ikai te ne ‘oatu ha fakatokanga ki mu’a ‘i ha peau kula — tukukehe kapau ‘oku ‘i ai ha taha ‘oku siofi. ‘I he taimi ni, ‘oku toho hake ‘a e tahi.

Ko e ngaahi faka’ilonga fakatokanga ‘oku ‘i he feitu’u kotoa pē: $11 tilioni kuo mole. Tupu ‘a e hikihiki totongi ‘o e me’akai. Launoa ‘a e tu’utu’uni fakatu’apule’anga ‘a e U.S.. Ko e kau taki ‘o e Pasifiki hangē ko hotau kau taki ‘oku fie ma’u ke ngāue he taimí ni — ‘ikai ‘i he taimi ‘e tā’i ai ‘a e peau.

‘Oku kei ma’u pē ‘e Tonga ha taimi. Ka ko e matapā sio’ata ko ia ‘oku vave ‘ene tapuni.

Tau fakatauange ko hotau kau taki ‘oku ‘ikai te nau femo’uekina ‘aupito ‘i hono fakatauhoa ‘a e patiseti ‘o Sune — pe mamata’i ‘a e sipoti fakaako — ke fakatokanga’i ‘oku ‘osi ngoto ‘a e ‘ekonōmika fakamamani lahi.

Fai ‘e Melino Maka
Ongoongo Tau’atāina ‘a Tonga

Konifelenisi ‘a e kau Minisitā Ako ‘o e Pasifiki (CPEM) ‘i Port Moresby ‘i he ‘aho 30 Mā’asi 2025

‘I he Konifelenisi fakamuimui taha ‘a e kau Minisitā Ako ‘o e Pasifiki (CPEM) ‘i Port Moresby ‘i he ‘aho 30 Mā’asi 2025, ko e kamata’anga ‘o e Lipooti ki he Tu’unga ‘o e Ako ‘i he Pasifiki 2024 (SOPER24) na’e fakahaa’i ai ha sitepu mahu’inga ‘i hono muimui’i ‘a e fakalakalaka ‘a e feitu’u ki he ako lelei ma’á e kotoa. Na’e fa’u ‘e he Polokalama Sivi mo e Matu’uaki ‘o e Ako ‘a e Komiuniti Pasifiki (EQAP) ‘i he fengaue’aki mo e Kautaha Sitetisitika ‘a e UNESCO (UIS), ‘oku ‘omai ‘e he SOPER24 ha ‘ata kakato ‘o e founga ‘oku fakalakalaka ai ‘a e ako ‘i he Pasifiki kotoa.

Ka neongo ‘oku fakahīkihiki’i ‘e he lipooti ‘a e fakalakalaka—hangē ko e ngaahi founga tanaki ‘o e fakamatala mālohi ange mo e ngāue fakataha lelei ange—’oku toe fakahā mahino foki: ‘oku kei lahi ‘a e ngāue ke fai kapau ‘e a’usia ‘e he ngaahi fonua motu ‘o e Pasifiki ‘a e Taumu’a Fakalakalaka Tu’uloa hono 4 (SDG 4), ‘a ia ‘oku kole ke fakakau, tatau mo lelei ‘a e ako ma’á e kotoa.

‘Oku fakatotolo’i ‘e he fakamatala ni ‘a e ngaahi feitu’u mahu’inga ‘oku fiema’u fakavavevave ai ‘a e fakalakalaka pea ‘oatu mo e ngaahi sitepu ngāue ke langa ha founga ako ‘oku toe matu’uaki ange, fe’unga mo lelei ma’a e Pasifiki.

1. Langa ha ngaahi Founga Tanaki ‘o e Fakamatala ‘oku mālohi mo fakapotopoto ange

‘Oku poupou mālohi ‘a e SOPER24 ko e fakamatala lelei ko e fakava’e ia ‘o e tu’utu’uni fakapolitikale lelei ‘o e ako. Kuo pau ke ‘ilo’i ‘e he ngaahi fonua ‘a e feitu’u ‘oku faingata’a’ia ai ‘a e fānau ako, ‘a e feitu’u ‘oku fiema’u tokoni ai ‘a e kau faiako, pea mo e feitu’u ‘oku si’isi’i ai ‘a e ngaahi koloa. Meʻapango, ko e ngaahi fonua motu lahi ‘o e Pasifiki ‘oku nau kei fehangahangai mo e ngaahi vāvā fakafakamatala lahi ‘i hono tanaki mo ‘analaiso ‘o e fakamatala fakaako.

Tu’unga ‘i he fengaue’aki ‘a e EQAP mo e UIS, kuo fakahoko ha fakalakalaka ‘e ni’ihi. Ko e ngaahi fonua lahi ange ‘oku nau lava he taimí ni ‘o fakakakato ‘a e ngaahi līpooti fakamatala mahu’inga hangē ko e fehu’i ‘a e UIS. Ka ke lava ‘o fakalahi, ‘oku fiema’u ke fakahū ‘e he ngaahi pule’anga ‘i he:

• Ngaahi founga tanaki fakamatala faka’ilekitulōnika ‘oku muimui’i ‘a e ako ‘a e fānau ako, ‘enau ma’u ako, mo e fakahoko fatongia ‘a e kau faiako.
• Ako’i e kau ‘ōfisa Minisitā mo e kau taki ‘apiako ke mahino mo ngāue’aki ‘a e fakamatala.
• Ha ‘ulungaanga ‘o e palani ‘oku fakatefito ‘i he fakamo’oni ‘i he ngaahi tu’unga kotoa ‘o e founga ako.

‘I he ‘ikai ha fakamatala totonu mo fakataimí, ‘e malava ke mole ‘a e taumu’a ‘o e ngaahi founga fakafonua.

2. Fakamu’omu’a ‘a e Kau Faiako: Ako, Tauhi, mo e Faka’apa’apa

‘E ‘ikai malava ha founga ako ke lelei ange ‘i he tu’unga lelei ‘o ‘ene kau faiako. Ka ‘i he ngaahi fonua lahi ‘o e Pasifiki, ‘oku fehangahangai ‘a e kau faiako mo e ngaahi pole lalahi—fakangatangata ‘a e ma’u’anga fakalakalaka fakapalofesinale, vahenga si’isi’i, ngaahi founga ako fakataimi tu’a, mo e poupou si’isi’i ‘i he loki ako.

Ke fakalakalaka ‘a e ngaahi ola, kuo pau ke tau:

• Fakahū pa’anga ki he ako tu’umaalie ‘a e kau faiako, tautautefito ‘i he ‘ilo faka’ilekitulōnika, founga fakafaiako ‘oku fakatefito ‘i he tokotaha ako, mo e ako fakakau.
• Fa’u ha ngaahi hala ngāue ke faka’ai’ai ‘a e kau faiako mo tauhi kinautolu ‘i he polofesinale.
• ‘Oatu ha ngaahi ma’u’anga tokoni ‘i he loki ako mo fakasi’isi’i ‘a e faiako-tokotaha ako.
• Ko e me’a mahu’inga taha, ke faka’apa’apa’i ‘a e kau faiako ko e kau polofesinale mahu’inga, ‘o ‘ikai ko e kau ngāue fakapule’anga pē.

‘I he tu’umālie ‘a e kau faiako, ‘e tu’umālie ai mo e fānau ako.

3. Tāpuni ‘a e vāvā Faka’ilekitulōnika

Ko e taha ‘o e ngaahi ta’etatau ako ‘oku faingofua taha ke vakai ki ai ‘i he Pasifiki ko e ma’u ‘o e tekinolosia. Neongo ‘oku fakatokanga’i ‘e he SOPER24 ‘a e ngaahi feinga ‘oku tupu ke fakalakalaka ‘a e ngaahi founga tanaki fakamatala, ‘oku kei fakangatangata pē ‘a e ma’u ‘o e tekinolosia ‘i he loki ako, tautautefito ‘i he ngaahi ‘apiako ‘i he tukui kolo mo e ngaahi motu mama’o.

Ke ‘omi ‘a e ako ‘o e Pasifiki ki he kuonga faka’ilekitulōnika, ‘oku tau fiema’u:

• Ma’u ‘initaneti ‘i he ‘apiako kotoa pē
• Ngaahi me’angāue hangē ko e ngaahi tēpile pe ngaahi komipiuta to’oto’o ma’á e fānau ako mo e kau faiako
• Tokoni fakatekinikale ke tauhi ‘a e ngaahi fakava’e
• Ngaahi kanotohi ako faka’ilekitulōnika ‘oku fe’unga fakalotofonua ‘i he ngaahi lea ‘o e Pasifiki

‘Oku ‘ikai ko ha founga huhu ongo’i pē ‘a e tekinolosia—ka ‘i hono ngāue’aki fakapotopoto, ‘e malava ke fakafehokotaki ‘a e ngaahi vāvā ako, fakafehokotaki ‘a e ngaahi kolo mavahe, mo teuteu’i ‘a e fānau ako ki ha ngaahi ngāue ‘i he kaha’u.

4. Langa ha ngaahi ‘Apiako ‘oku Matu’uaki, Malu, mo Fakakau

Ko e Pasifiki ko e taha ia ‘o e ngaahi feitu’u ‘oku fakatu’utāmaki taha ‘i he māmani. Ko e ngaahi ‘apiako lahi ‘oku nau kei tu’u laveangofua ki he ngaahi saikolone, tāfea, mo e mofuike. ‘I he taimi tatau pē, ko e ni’ihi ‘o e fānau—tautautefito kiate kinautolu ‘oku faingata’a’ia fakaesino—’oku nau fāinga ke ma’u ha ako tupu mei he ngaahi fakava’e kovi.

Kuo pau ke ngāue fakataha ‘a e ngaahi pule’anga mo e ngaahi hoa ngāue fakalakalaka ke:

• Langa ha ngaahi fale ‘apiako ‘oku matu’uaki ‘a e feliuliuaki ‘o e ‘ea
• Fakapapau’i ‘a e ma’u ngofua ma’á e fānau ‘oku faingata’a’ia
• Fakalakalaka ‘a e ngaahi me’a ngāue WASH (vai, fakama’a, mo e mo’ui lelei)
• Fa’u ha ngaahi ‘ātakai ako ‘oku malu ‘a ia ‘oku ongo’i ai ‘e he fānau ako ‘oku poupou’i mo malu’i kinautolu

‘Oku taau mo e ki’i tamasi’i kotoa pē ke ako ‘i ha ‘apiako ‘oku malu, fakakau, pea langa ke tu’uloa.

5. Fakafo’ou ‘a e Silapa ke Fakahaa’i ‘a e Anga fakafonua Fakalotofonua mo e Pōto’i Ngāue Fakamāmani lahi

Ke ‘uhingamālie ‘a e ako ‘i he Pasifiki, kuo pau ke fakahaa’i ai ‘a e ngaahi mahu’inga, ngaahi lea, mo e ngaahi faka’amu ‘o e feitu’u. ‘I he taimi tatau, ‘oku fiema’u ‘e he to’utupu ke teuteu’i ki he ‘ekonomika fakamāmani lahi, feliuliuaki ‘o e ‘ea, mo ha māmani ‘oku fakalakalaka vave.

‘Oku totonu ke fakataumu’a ‘a e liliu silapa ke:

• Fakakau ‘a e anga fakafonua, hisitōlia, mo e ngaahi lea ‘o e Pasifiki ki he ngaahi lesoni tefito
• Fakakau ‘a e ngaahi pōto’i mo’ui, ngaahi pōto’i ngāue faka’ilekitulōnika, mo e ako fakatahataha
• Faka’ai’ai ‘a e fakakaukau ‘oku fakaanga, fakatupu, mo e fakalelei’i palopalema
• Fakafehokotaki ‘a e fānau ako ki he ngaahi founga ngāue’aki ‘i he mo’ui moʻoni, hangē ko e ngoue, toutai, mo e pisinisi

Kuo pau ke fakava’e ‘a e ako ‘i he ‘ulungaanga pea mo fakaava ki he faingamālie.

6. Fakalahi ‘a e Pa’anga Tu’uloa mo Fakamālohi ‘a e Fengaue’aki Fakafeitu’u

‘Oku ‘ikai ma’ama’a ‘a e ako, pea ko e ngaahi fonua lahi ‘o e Pasifiki ‘oku nau ngāue ‘i he ngaahi patisetí kuo fakangatangata fakafonua. ‘Oku fakamanatu mai ‘e he SOPER24 ‘oku fiema’u ‘e he fakalakalaka tu’uloa ha fakahū pa’anga taimi lōloa—’o ‘ikai ngata pē ‘i he ngaahi fale, ka ‘i he ngaahi founga, kakai, mo e fo’u fo’ou.

Ko e me’a ‘oku fiema’u:

• Koloa fakalotofonua lahi ange ‘oku fakatapui ki he ako
• Ngāue’aki fakapotopoto ‘o e pa’anga foaki, ‘oku fakafehokotaki mo e ngaahi me’a mahu’inga fakafonua
• Ngaahi fengaue’aki mālohi ange ‘i he vaha’a ‘o e ngaahi pisinisi mo e pule’anga ke ‘omi ‘a e pōto’i ngāue mo e koloa
• Hokohoko atu ‘a e poupou ki he ngaahi founga fakavahe hangē ko e PacREF ke fakafehokotaki ‘a e ngaahi taumu’a mo muimui’i ‘a e fakalakalaka

Kuo hoko ‘a e DFAT ‘a ‘Aositelēlia ko ha hoa ngāue mahu’inga ‘i hono poupou’i ‘o e ngaahi fakamatala kehekehe ‘a e SOPER mo e ngaahi sivi hangē ko e PILNA. ‘E hokohoko atu ‘a e mahu’inga ‘o e fengaue’aki mo e ngaahi hoa ngāue fakalakalaka ke a’usia ‘a e ngaahi taumu’a fakaako fakafeitu’u.

7. Fakamālohi’i ‘a e Ngaahi Kolo mo e Ngaahi Mātu’a

Fakaʻosi, ‘oku ‘ikai ko e fatongia pē ‘o e ngaahi pule’anga pe ngaahi ‘apiako ‘a e ako—ko ha fatongia ‘oku vahevahe. Ko e ngaahi fāmili, ngaahi siasi, ngaahi komiti fakakolo, mo e kau taki ‘o e ngaahi kolo kotoa pē ‘oku ‘i ai ha’anau fatongia ‘i hono poupou’i ‘o e ako ‘a e fānau.

‘Oku totonu ke fakahoko ‘e he ngaahi pule’anga:

• Faka’ai’ai ‘a e kau ‘a e mātu’a ‘i he palani ‘apiako mo e tokoni ‘a e fānau ako
• Faka’ai’ai ‘a e ako ki’i tamasi’i iiki fakatefito ‘i he kolo
• ‘Oatu ha ngaahi faingamālie ako ma’á e kakai lalahi ke lava ‘e he ngaahi mātu’a ‘o hokohoko atu ‘enau ako mo tā ha sīpinga ‘o e ako ‘i he kotoa ‘o e mo’ui

‘I he taimi ‘oku kau ai ‘a e ngaahi kolo, ‘oku toe fakakau, ‘uhingamālie, mo tu’uloa ange ‘a e ako.

Faka’osi: Ko e Taimi ke Ngāue Ko Eni

Ko e kamata ‘o e SOPER2024 ko ha ui fafangu mo ha ma’u’anga ‘amanaki lelei. ‘Oku fakahā mai kiate kitautolu ‘oku malava ‘a e fakalakalaka, pea kuo ‘osi fakahoko ‘e he Pasifiki ‘a e ngaahi sitepu mahu’inga. Ka ‘oku toe fakamanatu mai foki kiate kitautolu ‘oku fiema’u ‘e he liliu ‘uhingamālie ha ngāue tu’uma’u, fakahū pa’anga, mo e fengaue’aki.

Kapau ‘e a’usia ‘a e ngaahi faka’amu ‘o e SDG 4 mo e Founga Fakaako Fakafeitu’u ‘o e Pasifiki, kuo pau ke tau tukupā ke:

• Fakamālohi’i ‘a e ngaahi founga mo e fakamatala
• Poupou’i ‘etau kau faiako
• Tali ‘a e tekinolosia
• Ngaohi ‘a e ngaahi ‘apiako ke malu mo fakakau
• Liliu ‘a e silapa
• Fakapa’anga ‘a e ngaahi me’a ‘oku mahu’inga
• Pea mo fakakau ‘a ‘etau ngaahi kolo

Kātaki ‘o ‘oua na’a tau tatali ki he 2030 ke fakatokanga’i kuo tau mei lava ‘o fakahoko ha me’a lahi ange. Ko e kaha’u ‘o e ako ‘o e Pasifiki—mo e kaha’u ‘o ‘etau fānau—’oku fa’u he taimí ni. Tau ngāue fakataha ke fakahoko totonu ia.

Fai ‘e Melino Maka
Tonga Independent News

Ko e Māketi ‘Amelika ‘oku Kamata ‘i he Kulokula, Holo ‘a e Dow Jones

Fai ‘e Melino Maka | Fakakaukau Tonga Independent News

‘I ha fepōtalanoa’aki vavevave mo feliliuaki — hangē ha afā ‘o e ngaahi taukei, ngaahi talanoa kehekehe, mo e loto mamahi ki he ngaahi faingamālie kuo mole — na’e hā mai ‘a e manavasiʻi ‘oku tupu ko e pōlitikale mo e ‘ekonomika ‘o ‘Amelika ‘oku fononga hifo ‘i ha hala fakatu’utāmaki mo ta’efa’alaua. ‘I he tu’a ‘o e katakata mo e loto mafasia, ‘oku ‘i ai ha mo’oni, mamafa: ‘oku ‘alu ‘a e ‘ekonomika lahi taha ‘i he māmani ki ha feitu’u ‘oku te’eki ke ‘iloa. Ki he Pasifiki — tautautefito ki he ngaahi fonua iiki hangē ko Tonga — ko e ngaahi nunu’a ‘o e faiva faingata’a’ia ‘a ‘Amelika ‘oku mātu’aki loloto, vave ‘ene hoko mai, pea ala fakatu’utāmaki.

Ko ‘Amelika ‘i he Hala Feleti’eni Fakapa’anga mo Fakaeloto

‘Oku hā mei he fepōtalanoa’aki ha taimi ‘oku fai ‘e he ongo fa’ahi faka-politikale ‘o ‘Amelika ha lea mo’oni. Kuo fai ‘e he Lepupilika ha ngaahi tu’utu’uni ta’efakapotopoto, pea kuo ‘ikai lava ‘a e Temokalati ‘o fakahoko ‘enau ngaahi tala’ofa — pea kuo fakatupu ‘e he me’a ni ha mole ‘a e falala ‘a e kakai ‘Amelika. Talu mei he fanongonongo ‘e Talami ‘a e ngaahi tanaki totongi fo’ou, kuo mole mei he māketi sea ‘o ‘Amelika ‘a e $11 tiliona ‘i hono mahu’inga. Fakatahataha’i mo e ngaahi ngāue fefakatau’aki puputu’u mo e ‘ikai falala mai ‘a e ngaahi fonua kehe, ‘oku ‘ikai ke toe lau ‘a ‘Amelika ko ha taki malu mo falala’anga fakaemāmani.

‘Oku ‘i ai ha manavahe’ia ‘oku ‘asi mahino ko ‘Amelika ko hono fili lahi taha pē ‘a ia — na’e tu’unga ki mu’a ko e fakahinohino faka’ulungāanga mo faka’ekonomika ‘o māmani, ka ko ‘eni ‘oku fakatatau ia ki ha kulī ‘okú ne lua pea toki fiefia ‘i he kai ia. Ko e lea faka’aluma’i ni ‘oku taau: kuo fakalavea’i pē ‘e ‘Amelika ‘a ia, pea ‘oku hangē ‘okú ne faka’ai’ai ‘a e moveuveu ko iá.

Ki he ngaahi fonua ‘o e Pasifiki — ‘a ia ‘oku nau fakafalala ki he takimu’a ‘o ‘Amelika, fefakatau’aki, ngaahi pa’anga ‘oku ‘ave mai mei muli, tokoni, mo e tuʻunga malu fakaemāmani — ko e liliu ko ‘eni ‘oku lahi ange ‘i ha fa’ahinga faiva pē. Ko ha mofuike ‘oku ne lulu’i ‘a e ngaahi makatu’unga ‘o e palani faka’ekonomika mo e vaha’a fengāue’aki fakadiplomētika.

Ko e ‘Uhinga ‘o e Me’a ni ki Tonga mo e Feitu’u Pasifiki

1. Ko ha Māketi Fakamamani Lahi ‘oku Lahi Ange ‘a e Fakatu’utāmaki ki he ‘Inivesimeni

Ko e ‘ekonomika ‘o ‘Amelika ko ha fakatokanga ia ki he ngaahi maketi pa’anga fakaemāmani. ‘I he ‘ene mole atu ‘a e tui ki he pule’i ‘o ‘Amelika mo e fatongia fakapa’anga, ‘oku mafola ‘a e ta’epau. Ki he ngaahi fonua hangē ko Tonga, ‘a ia ‘oku nau ‘osi fepaki mo e nounou ‘o e pa’anga muli pea mo e fakafalala ki he ngaahi kautaha fakapa’anga fakamamani lahi, ‘e lava ke kovi ‘aupito ‘a e ngaahi nunu’a: faingata’a ange ke ma’u ha nō, holo ‘a e loto falala ‘a e kau foaki tokoni, ma’olunga ange ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa hū mai, pea holo ‘a e ngaahi pa’anga ‘oku ‘ave mai mei muli.

2. Vaivai Ange ‘a e Mafai ‘o ‘Amelika ‘i he Pasifiki

Kuo ‘osi mamata ‘a e Pasifiki ‘i he lahi ange ‘a e fe’au’auhi ‘a e ngaahi pule’anga lalahi — Siaina, ‘Amelika, pea ko ‘eni ‘a ‘Initia. Ko Tonga, hangē ko e ni’ihi, ‘oku ‘a’eva ‘i ha laine fakadiplomētika ‘oku fāsi’i. Ko ha ‘Amelika ‘oku vaivai ‘okú ne ‘oange ha feitu’u lahi ange ma’a Siaina ke fakahā ‘a ‘ene mafai. Kapau ‘oku ‘ikai ke toe lau ‘a ‘Amelika ko ha fonua falala’anga pe taau, ‘e lava pē ke falala ange ‘a e ngaahi fonua Pasifiki ki Pēsing, ‘o ‘ikai ko e mateaki ka ko e fiema’u pē.

3. Maumau ‘a e ngaahi Sēini ‘o e Ma’u’anga Koloa Fakaemāmani

‘Oku ha ‘i he fepōtalanoa’aki ‘a e mole ‘a e puke malohi ‘e ‘Amelika ‘a e ngaahi fengāue’aki fakafefakatau’aki. Ko e hiki ‘a Siapani mo Kōlea Tonga ki ha ngaahi aleapau ‘oku fakatefito ‘ia Siaina, lolotonga ‘oku kei misi pē ‘a e ngāue’anga ‘o ‘Amelika ‘e lava ‘o fakafo’ou ia ‘o fakafou ‘i he ‘AI mo e ngaahi lōpoti, ‘oku ‘uhinga ia ki he ngaahi ‘ekonomika ‘o e Pasifiki, ‘a ia ‘oku fakafalala ki he folau’eve’eva, ngoue, mo e ngaahi ngāue mei tu’apule’anga, ‘e lava pē ke mole ‘a e hu’anga ki he māketi pe vakai ‘a e ngaahi liliu ‘i he fiema’u pea mo e totongi.

4. Ko ha Talanoa Fakatokanga ki he Taki

Ko e taha ‘o e ngaahi fakakaukau mahino taha ko e, ko e pōlisi ‘oku ‘ikai ha visone, mo e lea ‘ikai ha fakahoko, ‘okú ne fakatupu ha ‘au’auha. Ki he kau taki ‘o Tonga, ‘oku ‘i ai ha lēsoni mātu’aki mahu’inga: ko e fai totonu, falala, mo e ngaahi ola mo’oni ‘oku mahu’inga ange ‘i he fai fakatātā fakapolitikale. ‘Oku ‘ikai lava ‘a e Pasifiki ‘o to’o ha “tu’unga faka’ekonomika ‘o e ‘alu’anga ‘o e kulī” — ko ha ngaahi tu’utu’uni ta’efakapotopoto ‘oku ‘ikai tokanga ki he tu’uloa ‘i he taimi lōloa pea mo e ngaahi mo’oni fakalotofonua.

Taimi ki he Toe Fakafehokotaki Fakafeitu’u mo e Pule’i Lelei Fakafōtunga

Kuo pau ke mateuteu ‘a Tonga mo hono kau’āpi ‘i he Pasifiki ki ha taimi ‘oku ‘ikai pau ‘a ia ko e fakafalala ki ‘Amelika ‘oku ‘ikai ko ha palani tu’uloa ‘i he taimi lōloa. ‘Oku ‘uhinga ‘eni ki he:

• Fakakehekehe’i ‘a e ngaahi fengāue’aki faka’ekonomika mei he kau foaki tokoni angamaheni.
• Langa ha fa’unga fakapa’anga fakafeitu’u, hangē ko e ngaahi pangikē pe ngaahi pa’anga ‘inivesimeni ‘oku fakatau’i ‘e he Pasifiki, ke fakasi’isi’i ‘a e faingata’a’ia mei tu’a.
• ‘Inivesi ‘i he ‘ilo fakapa’anga mo e kau atu faka-‘ilekitulōnika ke fakamalohia ‘a e tu’u fakalotofonua.
• Fakalakalaka ‘a e ngaahi pa’anga ‘oku pule’i ‘e he fonua pe fakamalu’i ke pule’i ‘a e ngaahi faingata’a ‘i he kaha’u.

‘Oku ‘Ikai ke Ta’e’i ai ha ‘Amanaki ki he Kaha’u, Ka ‘oku Fiema’u ‘a e Mahino

Ko e taha ‘o e ngaahi konga ‘oku mālohia taha ‘i he alea ko e holi ki ha taki ‘oku lototo’a, visone’ia, mo faitotonu. ‘Ikai ko ha CEO ‘iloa pe taki fakatokolahi — ka ko ha taha ‘oku loloto, a’usia, pea ‘i ai ‘a e loto ke fakafoki ‘a e falala.

Kuo pau ke fai ‘e Tonga mo e Pasifiki ‘a e me’a tatau. ‘Oku tau fiema’u ha kau taki ‘e lava ‘o fakahā ha visone ‘oku mo’oni ki ho’otau ngaahi ‘ulungāanga mahu’inga, ‘e toe ‘inivesi ‘i he ako, ngaahi ngāue lalahi, mo e kakai — ‘o ‘ikai ko e ngaahi talanoa lahi pē, ka ko e ngaahi me’a ‘e lava ‘o fakahoko.

‘I ha māmani ‘a ia ko e misi ‘Amelika ‘oku ‘ikai toe lava ‘o totongi neongo ‘i ‘Amelika, tuku ke hoko ‘a e misi ‘o e Pasifiki ko e taha ‘o e pule’i, tu’uloa, mo e uouongataha.

Tau ‘oua ‘e tatali ki he hala ‘a ha taha kehe ke fakamatala’i ‘etau kaha’u.

Na’e fakataha ‘a e Palemia ko ‘Eke mo e Tokoni Palemia ko Fusimalohi pea mo e kau ‘Ofisa mo e kau ngaue fakamishini ‘a e ADB na’e tataki ‘e Aaron Batten ko e timi Chen Chen mo Neeta Pokhrel mei he ‘aho 31 Ma’asi ki he ‘aho 5 ‘Epeleli 2025.

‘E Melino Maka
Tonga Independent News

Ko e Pule’anga ‘o Tonga ‘oku toe teuteu’i ‘a e patiseti fakafonua ki he ta’u fakapa’anga 2025-2026, pea ‘oku tohi’i ‘i he holisi: ko e lahi hake ‘i he vaheua ‘e fakapa’anga ‘e he kau hoangaue. ‘Oku ‘ikai ko ha faka’ilonga ‘o e matu’uekina e ngaahi faingata’a, ka ko ha faka’ilonga ia ‘o e fakafalala tu’uloa – ko ha tu’unga ‘oku fakautuutu ‘ene kovi ange ‘i he ta’u ‘e hongofulu tupu kuo hili.

Tau mahino’i: na’e ‘ikai kamata ‘eni ‘i he Saikolone ko Kita ‘i he 2018 pe ko e fokoutua fakamamani lahi ko e COVID-19 ‘i he 2020. Ko e falala ‘a Tonga ki he tokoni mei tu’apule’anga ‘oku fua ‘ene kamata mei he 2010, ‘i he taimi na’e kamata ai ‘a e kuonga fo’ou ‘o e pule’anga temokalati. Talu mei ai, ko e me’a na’e totonu ke hoko ko ha taimi ke liliu ki he ‘eke’i fatongia mo e mo’ui fakafalala fakatukufonua, ka kuo hoko ia ko ha tupulekina ta’emapule’i ‘i he ngaahi sektoa fakapule’anga, vaivai ‘i he pa’anga hu mai fakalotofonua, pea mo e fakalahi ‘o e vaha’a ‘o e fakamole ‘a e pule’anga pea mo e tu’unga totonu faka’ekonomika.

‘Oku ‘ikai ko ha palopalema fakapolitikale pe – ‘oku hoha’ake ko ha fakatamaki fakafonua ‘oku tatali ke hoko. Pea ko e loloa ange ‘etau faka’ehi’ehi mei he ngaahi fetalanoa’aki faingata’a, ko e loloto ange ia ‘a e luo ‘oku tau keli ma’atautolu.

Ko e Tupulekina ‘a e Sekitoa Fakapule’anga: Ko ha Fakatamaki Fakalongolongo

Hili ‘a e fetongi ‘a e temokalati ‘i Tonga ‘i he 2010, ko e pule’anga kotoa pe kuo nau fakalahi ‘a e ngaue fakapule’anga, ‘o fa’a ‘ikai ha palani fakalakalaka. Na’e vahevahe ‘a e ngaahi potungaue. Na’e fa’u ‘a e ngaahi ‘ofisi mo e ngaahi potungaue fo’ou. Na’e tupu ‘a e ngaahi fakanofo fakapolitikale. Ka, ko e tokolahi ‘o e ngaahi me’a kuo fakalahi ‘oku si’isi’i pe ‘enau fakahaa’i ‘i he tu’unga ‘o e fakahoko ‘o e ngaahi sevesi pe ko e tupu fakatu’apule’anga.

‘I he ‘aho ni, ‘oku laka hake ‘i he peseti ‘e 60 ‘o ‘etau pa’anga hu mai fakalotofonua ‘oku fakamole ia ‘i he ngaahi vahe, ‘o lahi taha pe ki he kau ngaue fakapule’anga. Ko e sekitoa taautaha – ‘a ia ‘oku totonu ke hoko ko e hui tu’a ‘o ‘etau ‘ekonomika – kuo tuku ‘i he tafa’aki. ‘Oku fekuki ‘a e kau ‘inivesitoa mo e ngaahi tape kulokula, fakangatangata ‘a e ma’u ‘o e ngaahi fakapa’anga, pea mo ha mala’e ta’epotupotu tatau. Ko e ola? Ko ha ki’i kulupu si’i ‘o e ngaahi pisinisi ‘oku nau fuesia ‘a e kavenga ‘o e tukuhau lolotonga ‘oku hokohoko atu pe ‘a e tupulekina ‘a e pule’anga.

Ka ‘i he taimi kuo si’isi’i ai ‘a e pa’anga hu mai, ‘o hange koia ‘oku ala ke hoko, ‘oku sio leva ‘a e pule’anga ki he kau hoangaue – ‘ikai ko e ngaahi poloseki ‘oku fakataumu’a, ka ki he tokoni fakapa’anga tefito. Ko e founga ia kuo tau fakafalala ai ki he tokoni ke fakapa’anga ‘a e ngaahi hala, ngaahi hala fakakavakava, ngaahi ngaue, ngaahi vahe, pea a’u ki he ngaahi naunau ‘ofisi.

Tonga SECURE pea mo e ‘Asi Loi ‘o e Fakalakalaka ‘o e Matafanga

Ko e s’i’i fakamuimui taha ko e fokotu’u ‘o e poloseki Tonga Sustainable Economic Corridors and Urban Resilience Enhancement (Tonga SECURE), na’e talanoá’i ‘i he uike kuo’osi ‘i he vaha’a ‘o e Palemia ko ‘Aisake ‘Eke mo e kau ‘ofisa ma’olunga mei he Asian Development Bank (ADB). ‘I he pepa, ‘oku ‘asi lelei: malu’i mei he tafea, ngaahi hala ‘oku tu’uloa ki he feliuliuaki ‘o e ‘ea, fakalakalaka ‘o e fetu’utaki ‘i he vaha’a ‘o e mala’e vakapuna, uafu, pea mo e ngaahi senita fakakolo. Ka ko e mo’oni ‘oku fiema’u ha vakili loloto ange.

Kapau te tau fakafanongo ki he saienisi ‘o e ‘ea – pea kuo pau ke tau fakahoko – ko e lahi ‘o e ngaahi feitu’u ma’ulalo ‘i Nukua’lofa Lahi, kau ai ‘a Sopu, Ma’ufanga, Patangata, pea mo e ngaahi konga ‘o e matafanga, ‘e ‘i lalo vai ‘i he ta’u ‘e uofulu ka hoko. Ko e tu’unga ma’olunga ange ‘a e tahi pea mo e lōfia ‘o e matafanga ‘oku ‘ikai ke na kei ‘i he tu’unga ‘o e fakafuofua; ‘oku nau ‘osi hoko.

Ka, ‘i he’ene kehe mei he palani ke hiki ‘a e ngaahi komiuniti tu’ulaveangofua ki he feitu’u ma’olunga ange, ‘oku kei hokohoko atu pe ‘a e pule’anga ke lilingi ‘a e pa’anga – pea mo e pa’anga mei he tokoni – ki hono toe langa ‘o e ngaahi hala, fakafeitu’u tafe’anga vai, pea mo e ngaahi koloa lalahi ‘i he ngaahi feitu’u ko ‘eni. ‘Oku ‘ikai ‘uhinga fakapaanga. ‘Oku hange ia ko hono langa ‘o ha fale ‘i he ‘oneone lolotonga ‘a e ma’olunga ‘a e tahi.

Kuo pau ke tau ‘eke: ko e ha mo’oni ‘a e me’a ‘oku tau feinga ke malu’i – ko e kakai, pe ko e politikale?

Ko e Ngaahi Fetalanoa’aki ‘oku Pulia — pea mo e Ngaahi Palani ‘oku Pulia

Ko e me’a ‘oku fiema’u fakavavevave ‘e Tonga ko ha fetalanoa’aki fakafonua fekau’aki mo hono hiki ‘o e kolo. ‘Oku ‘ikai ko ha’ane li’aki ‘a ‘etau kolomu’a – ‘oku fekau’aki ia mo e fakaholomui fakalakalaka pea mo e palani ‘oku fetohilala’aki.

‘Io, ‘e faingata’a ‘a e fetalanoa’aki. ‘E fiema’u ki he pule’anga ke nau fengaue’aki mo e kau ma’u ‘api, kau taki tukufakaholo, pea mo e ngaahi komiuniti ke ‘ilo’i ‘a e ngaahi feitu’u malu ange pea nau kau fakataha ki hono palani ‘o e ngaahi hiki feitu’u. Ka ko hono fai ‘a e ‘ikai ha me’a ‘e fakahoko, pe fakangalingali ‘e fakahaofi kitautolu ‘e he pa’anga tokoni, ko ha loi fakatu’utamaki ia.

‘I ha fakataha mo e ongoongó ‘i he uike kuo’osi, na’e ‘omai ‘e he Tokoni Palemia ha fokotu’u na’e tatau mo e ngaahi fa’ahinga ‘oku fonu ‘i he ngaahi kolo ‘i he ngaahi feitu’u ‘i ‘Esia – ‘e malava ke nofo ‘a e kakai ‘o Tonga ‘i he ‘aho ‘e taha ‘i he ngaahi vaka. ‘E malava ke ‘ongo mama’o, ka ko e feliuliuaki ‘o e ‘ea ‘e malava ke ne fakamalohi’i ‘a e ngaahi founga fo’ou.

Ko e palopalema ‘oku ‘ikai ko e ngaahi fakakaukau loto-to’a. ‘Oku ‘ikai ‘i ai ha’anau ha’u mo ha palani – ‘ikai ha ngaahi ako ki he malava ke fakahoko, ‘ikai ha ngaahi fakafuofua fakapa’anga, ‘ikai ha founga fakalakalaka. Kapau te tau talanoa fekauʻaki mo e ngaahi komiunitī vaka, ‘oku ‘i fe ‘a e ngaahi fale mālōlō tēvolo, ngaahi ‘apiako tāfea, ngaahi palani ki he ngaahi fakatamaki fakatu’upakē? ‘Oku fakataipe ia ‘o ha to’o lahi ange ke palani fakapotopoto – ‘oku tau tali, ‘oku tau toe langa, pea ‘oku tau toe fai.

Kuo taimi ke tuku ‘a hono langa ‘o e ngaahi ‘a malu’i mei he tahi pea kamata langa ‘a e lototatau – ‘i he feitu’u ‘oku totonu ke nofo ai ‘etau kakai, pea mo e founga te tau malava ke malu’i ‘a e to’utupu hoko.

Na’a mo e Kau Tokoni ‘oku Nau Mole ‘a e Faʻakātaki

‘Oku kamata ke lea mahino ange ‘a e kau tokoni. ‘I he Fakataha’anga Fakalakalaka Fakafonua na’e fakahoko ‘i he mahina kuo ‘osi, na’e lea ‘a e ‘Amapasitoa ‘o Siapani ‘o ne folofola ‘a e me’a kuo fanafana ‘e he tokolahi ‘i he ngaahi ta’u: Kuo pau ke fai ‘e Tonga ha ngaahi liliu mo’oni ki he founga ‘oku tānaki ai ‘a e pa’anga hū mai.

Na’e ‘ikai ko e lea pe fekau’aki mo e pa’anga. Ko ha ui ke ‘aa hake fekauʻaki mo e fatongia. ‘Oku ‘ikai lava ‘a Tonga ‘o ‘amanaki ke lau ko ha memipa fakalakalaka ta’ota’o lolotonga ‘oku fakafisi mei hono fakalelei’i ‘a ‘ene sisitemi tukuhau, fakangofua ‘a e kau ma’olunga ke nau faka’ehi’ehi mei hono foaki, pea mo fakafalala ‘i he VAT ke to’o mei he ngaahi famili masivesiva taha.

Ko e mo’oni, ko e sisitemi tukuhau ‘a Tonga ‘oku fāsi’i, motu’a, pea ta’efaitotonu. Ko e koloa – tautautefito ki he kelekele, ngaahi koloa fakapisinisi, mo e pa’anga humai mei tu’apule’anga – ‘oku kei si’i pe ‘ene tukuhau’i. ‘I he taimi tatau, ‘oku kavengaʻia ‘a e ngaahi pisinisi ‘aki ‘a e ngaahi fakamole ‘o e talangofua, pea ‘oku fakalotosi’i ‘a e ngaahi pisinisi fo’ou mei hono hu ki he maketi.

Ko e Hulohula ‘a e Kau Tokoni: Nounou ‘a e Mahino pea ‘Ikai ha ‘Eke’i Fatongia

Ko e taha ‘o e ngaahi mo’oni faingata’a kuo pau ke tau fehangahangai mo ia ko ‘eni: ‘i he taimi kotoa pe ‘oku ‘a’ahi mai ai ‘a e ADB, ‘a e Pangike ‘a Mamani, pe ko e kau tokoni kehe ki Tonga, ‘oku muimui mai ‘a e ngaahi fanongo’i lahi – ka ‘oku ‘asi vaivai ‘a e ngaahi fakaikiiki, pea ‘oku li’aki ‘a e kakai ‘i he fakapo’uli.

Neongo ‘a e ngaahi ‘asi lahi ‘i he tā pea mo e ngaahi fakamatala ‘amanaki lelei, ‘oku tātātaha ke fakamatala’i ‘a e kakano mo’oni ‘o e ngaahi aleapau fakangaue ki he kakai pe ko e mitia. Ko e ngaahi fehu’i tefito fekau’aki mo e lahi, fakamole, tauhi fuoloa, pe kau ‘a e komiuniti ‘oku fa’a fetaulaki ia mo e fakalongolongo pe ta’efeangainga.

Ko e mitia – pea mo e sosaieti fakafonua – kuo pau ke fiema’u lahi ange. ‘Oku totonu ke ‘eke ‘e he kau taukei mitia: • Ko fe ‘a e ngaahi polokalama na’e feilaulau ke fakapapau’i ‘a e patiseti ‘o e ta’u ni? • Ko e ha ‘a e totongi mo’oni ‘o e poloseki fo’ou, pea ko hai ‘oku totongi ia ‘i he taimi fuoloa? • Ko e ha ‘e hoko ‘i he taimi ‘e ‘osi ai ‘a e pa’anga tokoni?

‘Oku kovi ange, ko e lahi ‘o e ngaahi poloseki fakalakalaka lalahi ‘oku a’usia ‘a e ngaahi fakamole fu’u lahi, pea ‘oku ‘i ai ‘a e talā vaivai ‘a Tonga ‘i hono tauhi ‘o e ngaahi poloseki tokoni-fakapa’anga ‘i he taimi kuo kakato ai. ‘Oku maumau ‘a e ngaahi hala. ‘Oku mole ‘a e ngaahi sisitemi tafe’anga vai. ‘Oku tangutu ta’efaka’aonga ‘a e ngaahi fale. Ko e siakale ko ‘eni ‘o e langa-li’aki-toelanga ‘oku fakamole noa pea holoki ‘a e tu’unga matu’uekina ‘a e ngaahi faingata’a ‘oku tau ‘eke’i.

Ko e Me’a ‘oku Fiema’u ke Liliu — ‘I he Taimí ni

‘Oku ‘ikai ko ha me’alilo ‘a e hala ki mu’a. Kuo tau ‘ilo’i ‘a e ngaahi founga fakalelei ‘i he ngaahi ta’u. Ko e me’a ‘oku pulia ko e loto-to’a fakapolitikale ke fakahoko kinautolu. Ko e ngaahi me’a mahu’inga fakatu’upakē ‘e fā:

1. Fakatonutonu ‘a e Lahi ‘o e Sekitoa Fakapule’anga Ta’ofi ‘a e ngaahi fakangaue’i fo’ou, fakahoko ha sivi ‘o e fakahoko ngaue, pea fa’u fo’ou ‘a e ngaahi potungaue ‘o makatu’unga ‘i he tu’unga ‘o e ngaue, ‘ikai ko e politikale. Toe ako’i ‘a e kau ngaue lahi ange ke poupou’i ‘a e ngaahi sekitoa fiema’u lahi hange ko e ma’u’anga ivi fakafo’ou, takimamata, ngoueʻanga, pea mo e ngaahi koloa lalahi.
2. Fakalelei’i ‘a e Sisitemi Tukuhau Fakafe’unga ‘a e tukuhau fakaalaala ‘i he kelekele mahu’inga māʻolunga pea mo e ngaahi tupu fakapisinisi, tapuni ‘a e ngaahi ava ‘i he tukuhau, pea fakatupu ‘a e ngaahi poupou ki he talangofua. Ngaohi ‘a e tukuhau ke totonu — ‘ikai ko e ‘ikai ke ngaue lelei pe.
3. Poupou’i ‘a e ‘Ekonomika Mo’oni To’o ‘a e ngaahi fakangatangata ki he ‘inivesimeni taautaha, tautautefito ki he ngaahi SME mo e kau pisinisi fakalotofonua. Paaki ‘a e ngaahi fengaue’aki fakapule’anga-taautaha (PPP) ‘oku nau vahevahe ‘a e faingata’a’ia mo e pale. Ngaohi ke faingofua ange ma’a e kau Tonga ‘i tu’apule’anga ke ‘inivesimeni ‘i ‘api.
4. Palani ki ha Kaha’u Fakakolo Fo’ou Fakatupu ha palani hiki-tu’u’anga fakafonua mahino. Ngaue’aki ‘a e fakamatala ‘o e feliuliuaki ‘o e ‘ea ke mape’i ‘a e ngaahi feitu’u malu. ‘Oatu ‘a e ngaahi poupou ki he nofo fo’ou, ‘inivesimeni koloa lalahi, pea mo e kau ‘a e komiuniti ‘i he palani taimi-loloa.

Ko e Taimi Fehokotaki’anga Mahu’inga ‘a Tonga

‘Oku ‘ikai ta’e’i ai ‘a e ‘amanaki ‘a Tonga. Ka kuo pau ke langa ‘a e ‘amanaki ‘i he fakamo’oni. Ko e patiseti taimi ‘oku ha’u, ko e poloseki Tonga SECURE, pea mo e ngaahi pole fakamamani lahi ‘i he ‘ao – mei he tu’unga ma’olunga ange ‘o e tahi ki ha fetongi ‘o e tu’unga fakasiokalafi – ‘oku nau tuhu kotoa ki he fakakaukau ‘e taha:

‘Oku ‘ikai ke tau lava ‘o kei fai ‘a e me’a kuo tau fa’a fai.

Ko e Palemia mo ‘ene Kapineti ‘oku ‘i ai ‘a e faingamalie ke nau tataki ‘o ‘ikai ko ha toe takai ‘o e ngaahi poloseki tokoni-fakapa’anga, ka ko ha toe fokotu’utu’u mo’oni faka’ekonomika – ‘e taha te ne fakaivia ‘etau kakai, poupou’i ‘etau ngaahi pisinisi, pea toe ma’u ‘etau pule’anga mei he fakafalala.

‘Oku fiema’u ki ai ‘a e ngaahi fetalanoa’aki faingata’a, ngaahi fili faingata’a ange – pea mo ha fakafisi ke kei kaka’i kitautolu ‘o laka ange.