Faka’eke’eke Makehe mo e Polisi Komisiona Turner

Ko e falala´ ko ha meʻa faingataʻa moʻoni ia ke maʻu pea faingofua ‘aupito ia ke mole

‘I he ‘aho 2 Siulai, 2026, na’e ma’u faingamalie ai e 88.1FM – Letio ‘a e Kakai, fakataha mo e Kalonikali Tonga ke fai ha faka’eke’eke makehe ‘o e Polisi Komisiona – Jeff Turner. Ko e taumu’a ‘o e faka’eke’eke makehe ko eni ke ‘ilo ‘e he kakai ‘a e ngaue ‘oku fakahoko ‘e he Potungaue, fakatalanoa ki he ngaahi kaveinga angamaheni ‘oku fa’a fehangahangai mo e kakai pea ma’u ha fakamatala fakamuimuitaha ki he tu’unga ‘oku ‘I ai ‘a Tonga mo e ngaahi ngaue ‘oku tuku ki he Potungaue Polisi ke fakahoko ki he kakai. ‘Oku fakakongokonga ‘a hono tuku atu ‘a e faka’eke’eke ko eni pea ko e ‘uluaki konga eni pea mo Amanda Lo’amanu mei he 88.1FM/Kalonikali Tonga pea mo e Komisiona Polisi, Jeff Turner fekau’aki mo e kau likuluti Losaline Loukinikini Salakielu ‘Ahio #54 / Falala ‘a e kakai / Ivi Ngaue ‘a e Potungaue pea mo e Hia Komipiuta.

88.1FM/Kalonikali Tonga:

ʻI he ʻaho 3 ʻo Siulai, ʻe ʻosi ai ʻa e Likuluti # 54: Losaline Loukinikini Salakielu ʻAhio mei he Kolisi Polisi ʻo Tonga mo ha kau polisi foʻou ʻe toko 50. Ko e ha ʻa e ʻuhinga ‘o e kau polisi fo’ou ‘e toko 50 ko eni ki he Potungaue?

Komisiona Turner:

ʻOku mau fakatetu’a lelei atu ke ʻi ai ha kau ʻofisa foʻou ʻe toko 50 ʻoku nau ngāue heni mo e kau Polisi Tonga´. ʻOku mau kei siʻi hifo ʻi ho mau tokolahi kuo fakamafaiʻi´ kā ʻoku ʻi ai mo ha ako ʻe taha ʻe kamata ʻi he ʻaho 7 ʻo Sepitema pe fakafuofua ki ai. Ko e kau ʻofisa kei talavou ko ʻeni ʻe toko 50´, ko e toko 42 ʻo kinautolu te nau ngāue heni ʻi Tongatapu. ʻE ʻalu hake ʻa e toko 5 ki Vavaʻu pea ko e toko 3 ki ʻEua. Hange ko e meʻa kotoa pē, ko e hū mai ʻa e kakai foʻou, ngaahi fakakaukau foʻou, loto vekeveke kā kuo pau ke mau fakatokangaʻi ko e kau memipa kei ako ngaue kinautolu ʻoku nau ʻalu atu ki he malaʻe ngaue´. ‘I he tu’unga ko ia, kimuʻa pea nau ʻosi mei he ako, naʻa mau fakafeʻiloaki ʻa e ako ʻoku mau ui ko e Field Training Officers. ʻE fakahinohinoʻi kinautolu ʻe he kau Polisi Pule´ ʻi he malaʻe ngaue´ ke fakapapauʻi ʻoku tonu ʻenau toʻonga mo e anga ʻo ʻenau fengaueʻaki mo e kakai pea ʻoku fekauʻaki ia mo e meʻa kuo nau ako ʻi he kolisi´ pea ke ʻoange kiate kinautolu ha tokoni ʻi he malaʻe ngaue´. ʻOku ʻikai ke mau liʻaki pe kinautolu ʻi he ʻuluaki ʻaho´. ‘Oku nau kau ki he timi ngaue´ pea ʻoku mau ʻamanaki atu ki ha ngaahi meʻa lalahi meiate kinautolu.  

88.1FM/Kalonikali Tonga:

Naʻe lea ʻa e Fakamaau Lahi´ fekauʻaki mo e teunga´ ʻoku ne maʻu ʻa e falala ʻa e kakai´ – ko e fuakava´ ʻoku ʻikai ko ha fatongia pe ia kuo fakakakato kā ko ha palōmesi naʻe fai ʻi he ʻao ʻo e ʻOtua, puleʻanga mo e famili. ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e falala ko ia´?

Komisiona Turner:

ʻOku mau polisi ʻi he loto ki ai (‘a e kakai) pea ko ʻeku ʻuhinga kiai – ko ha tefitoʻi mahu’inga’ime’a fakafo’ituitui ʻoku talu ‘ene ha’u mei fuoloa. Kapau ʻoku ke fie hoko ko ha kau polisi lavameʻa, kuo pau ke ke fakafotunga atu ʻa e komiuniti´ kā kuo pau ke ke ʻi heni ke maluʻi mo ngāue mo e komiuniti´. He ʻikai ke mau lava ʻo fai ʻeni ʻiate kitautolu pē. Ko e falala´ ko ha meʻa faingataʻa moʻoni ia ke maʻu pea faingofua ‘aupito ia ke mole. Ko e meʻa kuo mau tōkaki ki he kau likuluti´ pea pehē ki he potungaue´ fakalukufua ʻi he ngaahi taʻu kuo hili´, ko e falala´ ko e taha ia ʻo ʻemau ngaahi tefitoʻi mo’oni faka’ulungaanga mahuʻinga he ʻikai lava ke mole. Kapau ʻoku ʻikai falala mai ʻa e kakai´ ke mau fai ʻa e meʻa totonu, ʻe anga fēfē haʻamau lava ʻo ngāue fakapolisi lelei?

88.1FM/Kalonikali Tonga:

ʻOku ʻoatu ʻe he Palani Ngaue ʻa e Polisi Tonga ha ngaahi lao kehekehe, mei he Computer Crimes Act ki he Money Laundering and Proceeds of Crime Act to Counter Terrorism and Translational Organized Crime Act ki he Pornography Control Act. Ko ha meʻa lahi eni ke tauhi ki ai ‘e ha Potungaue Polisi pe ‘e taha. Ko e fiha ʻo e ngaahi meʻa ni ʻoku fakangaue’i fakaʻaho pea ko e fe ʻoku ke fekuki ke fakangaue’i?

Komisiona Turner:

Hange ko e kau polisi kotoa pe ʻi māmani, ʻe lahi ange maʻu pē ʻa e ngaue ʻi he meʻa te mau lava ʻo fai ka ʻoku mau fakamuʻomuʻa ʻa e ngāue ʻoku uesia lahi taha ʻa e niʻihi ʻoku faingataʻaʻia. ʻE fakamuʻomuʻa maʻu pe ʻa e Fakamamahi ʻi ʻApi kiate kimautolu kae ʻikai ko e ngaahi hia fakakomipiuta. Ko e ngaahi hia fakakomipiuta, ʻoku tau talanoa ki he hia ‘oku fakahoko pe fakamalava ‘e he komipiuta. Ko e taha ia ʻo ʻemau ngaahi pole lahi taha pea ʻoku mau ngāue mo homau ngaahi hoa ngaue ʻi ʻAositelelia ʻi he Tonga Australian Policing Partnership ki ha founga ʻe lava ke mau fakalakalaka’i hake ai ʻemau taukei ʻi he ʻinitaneti. Te u foki ki ʻAositelelia ʻi he uike ʻe tolu pe fa ka hoko mai ʻi he  livi mālōlō kā ʻoku ʻi ai ‘eku fakataha mo ha ʻiuniti ʻi ʻAositelelia ʻoku ui ko e Joint Police Cyber Coordination Center (JPC 3).

Ko ha kulupu ngāue fakatahataha ia ʻoku ngaue mo e  ngaahi pangikee mo e ngaahi kautaha mo e kau polisi´. Te mau ʻave ha niʻihi ʻo ʻemau kau polisi´ ke nau ʻalu ʻo ngaue mo e ʻiuniti ko ia ke mahino’i ʻa e founga lelei ange ki hono fakahoko ‘a e ngaue ko eni´. Pea ke vakai foki ki he ivi mo e ngaahi meʻa ʻoku mau fie maʻu heni koeʻuhi ko e taha ʻo e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke mau maʻu´ ko e taukei fakatekinikale´. Ko e meʻa ʻoku mau fiemaʻu ke fai´ ko e fa’u ‘emau ngaahi ngaue poloseki ʻi ʻAositelelia mo Nuʻu Sila pea mau ngaue ki ai mo homau ngaahi hoa ngaue kae ʻikai ko e talanoa pe ki ai.  Te mau ʻave ‘emau kakai mei heni ki ʻAositelelia mo Nuʻu Sila.   Te nau ngaue ai ʻi ha uike ʻe ua pe tolu mo honau kaunga ngaue´ ke ʻilo ʻa e founga ʻe lava ke ngaue ai ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni pea hange ko ia ʻoku mou ʻiloʻi, ʻoku tuʻu laveangofua ʻa e kakai ki he scams ʻi he ʻinitaneti. Ko ʻeku faleʻi ki he tokotaha kotoa pe kapau ʻoku ongo fuʻu lelei ke moʻoni, ʻoku ʻikai moʻoni. Kapau ʻoku ke fakakaukau te ke totongi $50 ke ke ʻalu ʻo lesisita pea te ke maʻu ha paʻanga ʻe taha miliona, ʻoku ʻikai ko e meʻa ia ʻoku hoko. Ko ia tokanga ʻi he ngaahi kākā ko ʻení pea kuo pau ke tau fakapapauʻi ʻoku tau lava ʻo akoʻi ʻa e kakaí ʻi he founga ko iá.  

88.1FM/Kalonikali Tonga:

ʻI hoʻo lave ki he lao ki he ngaahi hia fakakomipiuta pea makehe mei he scams, ʻoku anga fefe hoʻo fakafepakiʻi ʻa e ngaahi hia fakakomipiuta ko ʻeni fekauʻaki mo e ngaahi vitio ʻoku fokotuʻu ʻi he Facebook mo e AI mo e Chat GBT he taimi ni. ʻE lava fefe ke ke fakapapauʻi pe ko e fe ʻa e ngaahi vitio ʻoku ke lava ʻo faka’ilo fakalao ai ʻa e kakai ko ʻeni´ ʻo makatuʻunga ʻi he fakamoʻoni vitio ʻi he mitia fakasosiale?

Komisiona Turner:

ʻOku ʻi ai ha ngaahi palopalema lahi ki he tafa’aki ko ia. Ko e ʻuluaki – ko e lahi ʻo e ngaahi pousi ko ʻeni ʻoku fakahoko ia mei he ngaahi fonua muli pea ʻoku hoko ʻa e mafai (jurisdiction) ko ha palopalema kiate kimautolu ʻi he ‘uluaki makatu’unga pe. Ko e ngaahi meʻa hange ko e AI mo e chat GPT, ʻoku fakaʻau ke faingataʻa ke fakafaikehekehe’i ‘a e fanga ki’i vitio’oku moʻoni mo e meʻa kuo faʻu. Ko e pole ia kiate kimautolu kotoa, ʻo ʻikai ʻi heni pe ʻi Tonga ka ʻi he funga ʻo e muli. ʻOku ou toe foki ki heʻeku tali kimuʻa fekauʻaki mo e JPC3. Ke maʻu ha mahino lelei ange ki he founga ʻoku mau fakahoko ai ʻeni koeʻuhi ko e konga lahi taha ki he ngaahi vitio ko eni, ko e ngaahi ngaue fakatekinikale. Ko e konga ʻe taha, ʻoku ongoʻi lau’ikoviʻi ʻa e kakai ʻi he taimi ʻoku hoko ai ʻeni pea ko e fakaongoongokoviʻi ʻa Tonga ‘oku  sivile pea toe hia pe foki. Ko e feituʻu ʻoku ou haʻu mei ai ko e lau’ikoviʻi ko e meʻa fakasivile ia. ʻOku ou saiʻia ange ‘okapau na ko ha meʻa fakasivile . ‘Oku totonu ia ke fakasivile ka ko e anga e tu’u ‘a e lao ‘i he lolotonga ni, ‘oku sivile pea toe hia pe. ‘Oku faingata’a ke fakamo’oni’i ‘a e ngaahi hia ko eni pea ‘oku fakafaingata’a ‘a e mafai ‘i he taimi ‘oku pousi ai ‘e ha taha ha me’a mei Fisi pe mei ‘Aositelelia pe ko ‘Amelia. Ko e taha eni ‘o e ngaahi pole lalahi kia kimautolu pea kuo pau ke fakahoko ‘emau ngaue ki he founga ke mau matatali ai ‘a e tafa’aki koia.

‘Oku hoko atu ‘a e konga hono 2 fekau’aki mo e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a Tonga pea moe faito’o konatapu.

Pic2

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *