Ko e ha nai ‘a e ngaahi fiema’u na’e fisi mei ai ‘a e fakakaukau ke fakahoko ha Fono Fakafonua ‘a e Kakai Fefine?
Adaptive Lead and Strategic Support of WCCC – Mrs. ‘Ofa Guttenbeil Likiliki:
Ko e fakakaukau ‘o e Fono Fakafonua ‘a e Kakai Fefine´, na’e ‘ikai ke tupukoso hake pē ia ‘i he WCCC. Na’e fatu ‘a e fakakaukau ko eni´ ‘i he tuku’au ta’u lahi mai ‘emau ngāue ‘i he ngaahi komiuniti´ ‘i Tonga kotoa. ‘I he ‘emau ngaahi polokalama lau’ilo, ngaahi polokalama fengaue’aki mo e fepotalanoa’aki mo e kakai fefine´, na’a mau ongona ma’u pe ‘a e fiema’u tatau. ‘Oku fiema’u ‘e he kakai fefine´ ke nau mahino’i lelei ange ‘a e founga ‘e lava ke ‘ave pea a’u ai honau ngaahi le’o´ ki he ngaahi tu’unga fakataki´, koe’uhi ke fanongo mo’oni kiate kinautolu ‘akinautolu ‘oku nau fa’u tu’utu’uni ‘i he fonua´.
Na’a nau fiema’u ‘enau ngaahi a’usia´, ngaahi me’a ‘oku mu’omu’a kia kinautolu´ mo ‘enau ngaahi solova’anga´ ke tokoni ki hono fatu ‘o e ngaahi tu’utu’uni ngāue fakafonua´ mo e fa’u tu’utu’uni ‘oku kaunga tonu ki he ‘enau mo’ui. ‘I he taimi tatau, na’e ‘ikai ke mau lava tukunoa’i ‘a e tu’unga mo’oni ko ia ‘oku lolotonga ‘i ai ‘a e le’o ‘o e kakai fefine´ ‘i he ngaahi fa’u tu’utu’uni fakafonua´. Talu hono foaki ‘a e totonu ki he kakai fefine´ ke nau fili mo hū ki he Fale Alea´ ‘i he 1951´, ko e kakai fefine pē ‘e toko 8 kuo fili ki he Fale Alea ‘a Tonga´ ‘o a’u ki he Fili Fale Alea ‘o e 2025´. Lolotonga koia ‘a e tou’anga lahi e kakai fefine ki honau ngaahi famili´, ngaahi komiuniti´ pea mo e fakalakalaka ‘o e fonua´, ‘oku kei to lalo ‘aupito ‘a hono fakafofonga’i lelei honau le’o´ ‘i he ngaahi tu’unga ma’olunga taha ‘o e fa’u tu’utu’uni ‘i Tonga ni´.
Na’e ‘omai fakataha’i ‘a e ongo tu’unga mo’oni ko eni´ , ko e taha – na’e fakahoko kia kimautolu ‘e he kakai fefine´ ‘a ‘enau fiema’u ke ongona honau le’o, pea ‘i he tafa’aki ‘e taha´ – ‘oku kei fakahaa’i ‘e he ngaahi fakamatala mo e ngaahi lipooti´, ko hono fakafofonga’i ‘o e kakai fefine ‘i he ngaahi fa’u faka’ofisiale ‘o e ngaahi tu’utu’uni fakafonua´, ‘oku kei si’isi’i mo kei fakangatangata pē. Na’a mau ‘eke ai kia kimautolu: ‘e anga fēfē ha’amau fa’u ha founga ‘e faka’atā ai e le’o fakatahataha ‘o e kakai fefine´ ke kau ‘i hono fa’u ‘o e kaha’u ‘o Tonga´, ‘o tatau aipē pē ‘oku nau ma’u ‘a e ngaahi lakanga fili´ pe ‘ikai? Ko e fehu’i ia na’a ne foa’i ‘a e fakakaukau ‘o e Fono Fakafonua ‘a e Kakai Fefine´.
‘I ha vaha’ataimi ‘o ha mahina ‘e 18, ne mau fengaue’aki ai mo ha kakai fefine ‘e toko 5,000 tupu ‘i he kotoa ‘o e ngaahi ‘otu motu´, ‘o fanongo ai ki he ‘enau ngaahi a’usia´, ngaahi me’a ‘oku nau fakamu’omu’a´ mo ‘enau ngaahi faka’amu´. Na’e hoko ‘a e Fono´ ko e feitu’u ia na’e fakatahataha’i ai honau ngaahi le’o´, ‘o fakamo’oni’i mo fakamahu’inga’i ‘e he kakai fefine tonu pē, pea fakama’opo’opo kotoa ia ki hono fo’u ‘o e Tonga Women’s Platform for Action (ko e fala fofola ki he fakahoko ngaue ‘a e Kakai Fefine Tonga´).
Ko e fala fofola ko eni´, ‘i he ngaahi tu’unga kehekehe, ko e le’o fakatahataha ia ‘o e kakai fefine ‘o Tonga´. ‘Oku ne ‘omai ha siate fononga kuo felotoi fakafonua ki ai, ‘e lava ke to’o mei ai ‘a e kau fa’u tu’utu’uni´ ‘i he taimi ‘oku nau fa’u ai ‘a e ngaahi tu’utu’uni, lao mo e ngaahi polokalama ‘oku kaungatonu ki he mo’ui ‘a e kakai fefine´, ngaahi famili´ mo e ngaahi komiuniti´.
Ko e ha e ngaahi ngaue fakafekau’aki na’e mu’aki fakahoko ki hono fakatahataha’i ‘o e kau fefine pea ke hoko mo’oni ‘a e Fono?
Adaptive Lead and Strategic Support of WCCC – Mrs. ‘Ofa Guttenbeil Likiliki:
Ko e taha ʻo e ngaahi ʻuluaki fakahoko ngāue na’a mau fai´ ko hono kumi ha ngaahi hoa ngāue fakalakalaka ʻoku mau tui fakataha ki he vīsone ngaue ko eni´. Kimuʻa pea mau lava ʻo kamata ha faʻahinga ngāue, naʻa mau fiemaʻu ha ngaahi hoa ngāue ‘oku nau mahino’i ʻa e ʻuhinga ‘oku fiemaʻu ai ʻe Tonga ha Fono Fakafonua ʻa e Kakai Fefine´ pea tui ki he mahuʻinga ʻo hono fokotuʻu ha tuʻunga fakafonua ʻe lava ke hakeaki’i ai ʻa e leʻo ʻo e kakai fefine´ ki hono fatu ʻo e ngaahi tuʻutuʻuni fakafonua´. Naʻa mau monuʻia ʻaupito ʻi he tui ʻa e Puleʻanga ʻAositelelia ki he visone ko ʻeni´ ʻo fakafou ʻi he DFAT Canberra pea ʻomi ʻa e paʻanga tokoni ke mau lava ai ʻo kamata ʻa e siate folau ko eni´. Naʻe malava ʻe he ʻenau poupou´ ke fakahoko ʻa e ngāue lahi ʻi he mahina ʻe 18 na’e hoko mai´, ‘o kau ki ai ʻa e Savea ‘a e Leʻo ʻo e Kakai Fefine ʻe 5,000 ʻi he fonua´, fengaueʻaki ‘a e ngaahi komiuniti´ kotoa ‘o e fonua´ pea mo hono lalanga ‘a e Tonga Women’s Platform for Action (fala fofola ki he fakahoko ngaue ‘a e Kakai Fefine´). ‘Oku mau fakamālō loto hounga’ia mo’oni ki he Pacific Community (SPC). Ko ‘enau poupou´ na’e malava ai ‘a e kau mai e kau finemui´ ki he ngāue ko eni´, ‘i he ‘enau fakatokanga’i ‘a e matu’aki mahu’inga honau le’o´ ki hono fo’u ‘a e kaha’u ‘o Tonga´. ‘I he taimi na’a mau ma’u ai ‘a e poupou na’a mau fiema’u, na’e kamata leva ‘a e ngaue.
Naʻe akoʻi ʻe he WCCC ʻemau ngaahi timi ngaue´ ke nau fakahoko ʻa e savea mo e fengaueʻaki mo e ngaahi komiuniti´, ʻo fakapapauʻi ko e tānaki ‘o e ngaahi fakamatala savea´ ‘oku tatau ki he kolo kotoa pē, tanaki ‘i he founga faka’apa’apa pea fakahoko ia ‘i ha tu’unga mā’olunga ki he kotoa ‘o e ngaahi motu´.
Mei ai, naʻa mau fakafalala mamafa heni ki he ‘emau ngaahi kupu fengaue’aki ‘i he ngaahi komiuniti´, ‘a ia na’e fokotu’u pea tupulekina ‘o mau fengaue’aki vā ofi ‘aupito ‘i he ngaahi ta’u ngaue ‘a e WCCC ki he ngaahi komiuniti´. Na’e fakafounga ‘i he ngaahi kupu fengaue’aki ko ʻeni´, ‘a hono fokotuʻu ‘o e ngaahi Komiti Fono Fakakolo ʻa e Kakai Fefine´ ‘i he ngaahi tukui kolo mo e ‘otu motu´. Na’e hoko ‘a e ngaahi komiti ko eni´ ko e huitu’a ia ‘o e ngaue´. Naʻa nau fakatahatahaʻi ʻa e kakai fefine´, fokotuʻutuʻu e ngaahi fakataha fakakolo, fakafehokotakinga ‘a e palani ngāue´ mo e ngaahi fokotu’utu’u´, fakatokanga’i pea mo ‘ilo ‘akinautolu ‘oku kau ki he ngāue pea fakapapau’i ‘oku ‘oange ‘a e faingamalie ke ongona ‘a e le’o ‘o e fefine takitaha ‘o a’u kia kinautolu mei he fanga ki’i tukui motu iiki´ mo mama’o ange´. Ko hono fakafengaue’aki ‘o e palani ngāue´, ko e ngāue lahi eni na’e mu’aki fakahoko – ko e fokotu’utu’u ‘a e folau ki he ngaahi tukui motu´, fakahokohoko ‘a e ngaahi polokalama tālanga´, leva’i ‘a e ngaahi savea na’e lauiafe, ‘analaiso ‘a e ngaahi fakamatala na’e tānaki mai pea fakafekau’aki ‘akinautolu na’e kau ki he savea´ pea mo e ngaahi kupu fengaue’aki ki he Fono Fakafonua ‘a e Kakai fefine ‘iate ia pē´. Ko e me’a na’a ne ngaohi ‘a e ngaue ko eni ‘o makehe´, ko ‘ene tupulekina ‘o hoko ko e ngāue taha fakafonua. Neongo ko e ngāue´ na’e fatu ‘e he WCCC pea fakafengaue’aki ‘a e founga ngāue´, kā na’e malavalava ‘a e ngāue´ koe’uhi ko e tui ‘a e tokolahi ki he vīsone´. Na’e tuku koloa fakapa’anga ki ai ‘emau kau hoa ngāue fakalakalaka´, na’e fengaue’aki ‘a e ngaahi Potungāue Fakapule’anga´ mo e ngaahi hoa ngāue fakakautaha´ mo kimautolu, na’e ngaue’i ‘e he ngaahi komiti kakai fefine´ mo e kau taki ‘o e ngaahi komiuniti ‘a e fatongia tokamu’a´, na’e tuku mai ‘e he kau volenitia honau taimi´, pea na’e laka hake ‘i he kakai fefine ‘e 5,000 na’a nau vahevahe ngofua mai ‘enau ngaahi a’usia´, ngaahi fakakaukau´ mo ‘enau ngaahi faka’ānaua´. Na’e kaunga ‘a e taha kotoa ki he to’o fohe ki hono fakamalava ‘a e Fono Fakafonua ‘a e Kakai Fefine´ pea mo hono fakaola ikuna ‘a e ngāue ko eni´.
Ko e hā ‘a e ngaahi taumu’a ‘o e Fono?:
Adaptive Lead and Strategic Support of WCCC – Mrs. ‘Ofa Guttenbeil Likiliki:
Ko e taumu’a fakalukufua ‘o e Fono´: ke fakapapau’i ‘oku hakeaki’i ‘a e ngaahi le’o fakatahataha ‘o e kakai fefine ‘o Tonga´ ki hono fakafotunga ‘o e tu’utu’uni fakafonua mo e fakalakalaka ‘o e fonua´ ‘i he kaha’u´. Ko e ngaahi taumu’a eni ‘o e fono´ ‘i hono toe fakaikiiki ange:
- Ke fatu ha fala fakafonua ma’ae le’o ‘o e kakai fefine´
- Ke tanaki fakataha mai ‘a e kakai fefine ‘o e fonua´ kotoa, ke nau faka‘ilonga’i fakatahataha mo fakamahino pau ‘a e ngaahi kaveinga, ngaahi me’a ‘oku mu’omu’a kiate kinautolu, mo e ngaahi faka’amua ‘oku mahu’inga taha kia kinautolu´.
- Ke faka’ofisiale ‘a e ola ‘o e Savea ‘o e Le’o e Kakai Fefine ‘e 5000´.
- Ke ‘oatu ‘a e ola ‘o e savea´ ki he kakai fefine´ pea faka’atā kia kinautolu ke talanga’i, fakalelei’i mo fakapapau’i ‘oku fakahoata tonu ‘e he ngaahi me’a ‘oku fakamu’omu’a´ ‘ā ‘enau ngaahi a’usia´.
- Ke fakalakalaka’i mo poupou’i ‘a e Tonga Women’s Platform for Action – Fala Fofola ki he Ngaue ‘a e Kakai Fefine ‘a Tonga´.
- Ke felotoi fakatahataha ki ha siate fononga ‘oku ‘o’ona fakafonua, ‘a ia te ne takiekina ‘a e ngaahi tu’utu’uni ngāue, ngaahi polokalama mo e ngaahi tuku koloa ‘oku fekaunga’aki ki he kakai fefine´ mo e fanau fefine´.
- Ke fakamalohia ‘a e ngaahi fengaue’aki fakataha´ pea mo e tukupā fakatahataha ki he ngaue’i ‘a Tonga ko hotau tofi’a.
- Ke fakatahataha’i ‘a e Pule’anga´, sosaieti sivile´, ngaahi siasi´, ngaahi komiti kakai fefine´, to’utupu´, ngaahi hoa ngaue fakalakalaka´, sekitoa taautaha´ moe ngaahi komiuniti´ ke ngaue fakataha ki ha vīsone tatau ma’ae kakai fefine´ mo e fanau fefine´.
- Ke fokotu’u ha fakava’e lelei ki he fakahoko ngāue taimi loloa pea mo e fatongia tali ui´.
- Ke nga’unu ‘a e ngaue mei he fealelea’aki ‘o fa’u ha fa’unga ngaue ki hono fakafengaue’aki, monitoa mo toutou vakai’i ke fakapapau’i ‘oku hoko ko e ngaahi liliu mo’oni ‘a e ngaahi me’a ‘oku tokanga mamafa ki ai ‘a e kakai fefine´.
