Ko e lao fakamalava eni ki hono talitali ʻe Tonga ʻa e Pacific Games ‘o e 2031 — ko e fa’unga ngaue kuo fakamamafaʻi ʻe he kosiliō ‘o e Pacific Games ke fokotuʻu ʻe Tonga. Naʻe ʻaʻahi mai ʻa e Palesiteni ʻo e Kosiliōo, Vidhya Lakhan, mo e ‘Ofisa Pule Ngaue´ (CEO), Andrew Minogue, ki Nukuʻalofa ʻi Mē 2026 ʻo nau fakamamafaʻi ai ʻoku fiemaʻu ke fakahoko fakavave ʻa e ngāue palani mo e puleʻi´, kae nga’unu e ngaue mei he palani´ ki he ngaue’i ‘o e palani´. Ko e Lao Fakaangaanga ko eni´ ko e konga puleʻi ia ‘o e fekau ko ia´, ko e lao´.
Ko e puipuitu’a ki he lau’ilo ‘a e kakai´: Naʻe maʻu ʻe Tonga ʻa e totonu ke talitali ʻa e Pacific Games ‘o e 2031, ʻi Koror, Palau, ʻi ʻOkatopa 2024 – ko e fuofua taimi ia ke talitali ‘e Tonga ‘a e Pacific Games. Naʻe ‘osi talitali pē ʻe Tonga ʻa e Pacific Mini Games ‘o e 1989, pea hoko mai, hili eni e ta’u ‘e 7 mei he holomui ʻa Tonga mei hono talitali ʻo e Pacific Games ‘o e 2019. ʻOku poupou’i ʻe he Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Fakalotofonua´, Hon. Fane Fituafe, ʻa e Lao Fakaangaanga ni, pea ‘i he ‘ene ngaahi makatu’unga pe ‘o e Lao Fakaanganga ni, ʻe fakapekia ia hili ange ‘a e Pacific Games ‘o e 2031.
Ko e Meʻa ‘e Fakahoko ʻe he Lao Fakaangaanga ni (ko e ngaahi meʻa ke lave ki ai)
Tauhi ke faingofua ʻa e fakamatala. ʻOku langa ʻe he Lao Fakaangaanga´ ha meʻa ʻe tolu mo ha malu’i fakalao ʻe taha:
Ko ha Komiti Fokotuʻutuʻu Ngaue ‘o e Pacific Games ʻa Tonga (Konga II) — ko ha sino ngaue fakalao ʻoku ne fakalele ʻa e ngāue faka’aho ʻo e Pacific Games. ʻOku fili ʻa e kau memipa´ (‘ikai toe si’i hifo ‘i he toko 9) ʻe he TASANOC hili ʻene fealea’aki fakafale’i mo e Puleʻanga Tonga´ mo e Kosiliō ‘o e Pacific Games. ʻE lava ke ne nō ha paʻanga, mokisi, fakahoko e ngaahi fealea’aki fakakomesiale mo e siponisoa, langa ngaahi fale ke ngāue’aki, maʻu ‘o ha koloa pe kelekele, mo fakangaue’i ‘o ha kau ngāue.
Ko e ‘Atita mo Mafai Puleʻi (Vahe III) — ko e sino ʻoku ne pule’i´, ʻo aʻu ki he toko 8: kau fakafofonga ʻe 4 mei he Puleʻanga´ (kau ai ʻa e Sea), kau fakafofonga ʻe 3 mei TASANOC (kau ai ʻa e Tokoni Sea´), pea mo e fakafofonga ʻe 1 mei he Kosilio ‘a e Pacific Games. ʻOku ne fili ʻa e sea ʻo e Komiti Fokotuʻutuʻu´ mo e ‘Ofisa Pule Ngaue (CEO), fokotuʻu ʻa e vahenga´, pea ne fakangofua ʻa e palani ngaue fakalukufua ‘o e Pacific Games (corporate plan).
Ngaahi tu’utu’uni ki he paʻanga´ mo e lipooti´ (Vahe IV) — ngaahi ʻakauni ‘oku ‘atita’i ‘i he malumalu ‘o e Lao Public Finance Management, lipooti faka-taʻu ki he Minisitā, pea ko e lipooti´ fakataha mo e ‘atita´ ke ‘i Fale Alea ‘i loto ‘i he ‘aho Faka-Fale Alea ‘e 14. Ko e meʻa mahuʻinga´, ʻoku fokotu’u ‘a e Puleʻanga´ ko e “funder of last resort” (fakapa’anga – vete fakamuimui taha) — kuo pau ke ne fakapapauʻi ʻoku lava ʻe he paʻanga ʻa e Komiti´ ‘o fakahoko ʻa e Pacific Games.
Malu’i ki he totonu fakamītia mo e malu’i ‘o e koloa fakamatala´ (intellectual property protection) (Vahe V) — ngaahi hia foʻou mo e mafai fakapolisi (vakai ki he ngaahi fakatokanga ʻi lalo).
Ngaahi Meʻa ke Fakatokangaʻi (ko e lisi ke sivisivi’i)
- Ko e Vahe V ko e talanoa ia ki he sekitoa fakamītia´ — fakatokangaʻi mālohi. ʻOku tuku ʻe he Lao Fakaangaanga´ ʻa e “totonu fakamītia” ki he Kosilio ‘o e Pacific Games, pea faka’uhinga’i fakalukufua ʻaupito: ko e totonu ke lipooti, fakamafola, faitā vitioo’i, faita la’ita, lekooti, pulusi pe tufaki ‘o ha lipooti, la’ita, , pulusi pe tufaki ha fa’ahinga ‘ekitiviti ‘o e Pacific Games 2031 ‘i ha fa’ahinga mitia ‘oku ‘atā ki ai e kakai ‘o e fonua – nusipepa, letio, televisone, ‘initaneti, tohi, makasini pe ha tekinolosia Faka-komipiuta. ‘I he kupu 20 ‘oku ne fokotu’u ko e hia ke maumau’i ‘i he ‘ilo pau ‘a e ngaahi totonu ko ia´, pea tautea’i ‘o a’u ki he taha mano ($10,000) pe ngaue popula ta’u ‘e taha, pe fakatou’osi. ‘Oku faka’atā ‘ehe kupu 21 ha ‘ofisa polisi, ‘i ha tohi kole ‘a e Komiti Fokotu’utu’u´ – ‘ikai ko ha tu’utu’uni puke faka-fakamaau’anga – ke puke ha me’afaita ‘o ha faiongoongo, me’angaue lekooti pe hiki, komipiuta, maika pe ‘ata ‘i ha “makatu’unga totonu” (reasonable grounds). ‘Oatu ‘a e ongo tafa’aki fakatou’osi ki he kakai:
Ko e ʻuhinga totonu: ko e totonu fakamītia ko ha meʻa angamaheni ia ʻi he ngaahi Sipoti lalahi, ke maluʻi ai ʻa e paʻanga mei he fakamafola fakaʻofisiale´ mo e siponisoa´, pea ʻoku pehē ʻe he ngaahi fakamatala nouti´ ko e ngaahi makatu’unga fakalao eni ‘oku fokotu’u ʻe he Kosilio ‘o e Pacific Games ki he ngaahi fonua talitali kotoa pe.
Ko e tokanga ki he mītia fakalotofonua: ko hono lahi ʻo e faka’uhinga’i ‘o e totonu fakamitia´, mo e ngaahi tautea hia´, mo hono puke ʻo e meʻangāue ʻi he loto pē ʻo e Komiti Fokotuʻutuʻu´ ʻe lava ke ne taʻofi ai ʻa e lipooti ongoongo angamaheni ʻa e ngaahi mitia iiki ʻa Tonga´. ʻOku ʻi fē e laine ʻi he vahaʻa ʻo e “maumauʻi e totonu fakamītia” mo e lipooti angamaheni´? ʻE maʻu ʻe he letiō fakakomiuniti´ mo e ngaahi pepa fakalotofonua ha laiseni mo ha accredidation taʻetotongi, pe ʻe fakafihia’i kinautolu ki tu’a ʻe he taha ʻoku ne maʻu tokotaha ʻa e totonu fakamitia ki he Pacific Games 2031?
2. ʻE lava ke feope’aki ʻa e kuli – le’o´ mo ia ‘oku le’ohi´. ʻOku faka’atā fakatouʻosi ʻe he kupu 4(4) mo e 15(4) ke toe tepile pe ‘a e mafai pule’ ‘i he Komiti Fokotu’utu’u´, ‘a ē ‘oku ‘uhinga’i ke ne ‘atita’i´ pea Sekelitali ‘a e ‘Ofisa Pule Ngaue (CEO) ki he ongo fa’ahi´ fakatou’osi. Ko ha fehuʻi moʻoni ia ki he tu’u tauʻatāina´ mo e fepakipaki ‘o e fiema’u ‘o ha tu’unga falala’anga, ki ha talanoa ʻo e founga puleʻi.
3. Ko hai tonu ‘oku ne pule’i ‘a e Pacific Games — pea mo e paʻanga. ʻOku “tauhi ʻa e pule’i fakalūkufua” ʻe he Kosilio ‘o e Pacific Games pea ʻe lava ke ne fakahinohino ʻa e Komiti Fokotu’utu’u´, pea ko e lahi taha´ ʻoku pule’i ia ʻe ha Host Contract kuo fakaʻaho ‘i he 4 ʻOkatopa 2024 ʻa ia ʻoku lave’i ʻi he kupu´ kotoa kae ‘ikai ki he kakai´. Kole ke tuku mai ʻa e Host Contract ke tepile’i. Ko e piti ‘iate ia pe ʻoku fakakikihi’i ki ai e: naʻe pehe ko e talitali ‘e Tonga ‘a e Pacific Games, na’e ma’u ia ‘e he Palemia Maloloo Hu’akavameiliku ‘o ‘ikai mu’aki ma’u ha fakamafai Faka-Fale Alea, Pea fakahoko ‘e he Tokoni Palemia Maloloo, Taniela Fusimalohi, ki he Fale Alea ‘a e ngaahi fakamole na’e ‘ikai mu’aki fakakaukau’i, ‘o te’eki fakapapau’i ‘a e $36 miliona ‘oku fiema’u ki he ngaahi fakalakalaka’i, ke fakapa’anga fakakonga ‘e ha totongi levi sipoti.
4. Ko e Tekeutua ‘o e kau totongi tukuhau. Ko e ʻuhinga ʻo e “fakapa’anga – vete fakamuimui taha” (funder of last resort) ko e paʻanga ʻa e kakai te ne tapuni ha to nounou. ‘Oku to eni ‘i he ‘atakai ‘o e ngaue tali-ui´ ‘a ē ‘oku ‘osi ‘ilo’i ‘e he kakai: na’e ‘osi ‘i ai e fakatokanga faka’etita ki Tonga ke tokanga telia ha toe luo fakapa’anga ‘e to ki ai e fonua, ‘a ia na’e tuhu ki he lipooti ‘a e ‘Atita Seniale ‘i he ‘ene ma’u ‘a e $60 miliona, ko e pa’anga tokoni ki he Koviti na’e ‘ikai hano tali totongi pea fakamanatu’i ai ‘a e $120 miliona pa’anga no langa mei Siaina´. Na’e toe ‘oatu ‘e he ngaahi fakatokanga faka’etita ‘a e fale Sipoti ‘a e Ako Ma’olunga ‘o Tonga pea mo ‘enau mo’ua ‘uhila ‘oku pehe ‘oku ‘i he TOP$9,000 he mahina, ko e fakatokanga ki he ngaahi fakamole ‘oku ‘ikai lava tauhi.
5. Ngaahi makatu’unga ‘i he aleapau fakalao´ ‘oku ne tauhi fakafufū ‘a e ngaahi fakamatala fakafo’ituitui´, hili ange ‘a e liliu ko eni´. ʻOku faka’atā ʻe he kupu 6(h) ʻa e Kapineti ke fakahinohino pe ʻoku ʻalu ki fē ʻa e ngaahi feitu’u na’e fakahoko ai ‘a e ngāue´ mo e koloa´ hili ʻa e Pacific Games — ʻoku taau ke sivi’i pe ko hai ʻe hoko ko e taha ʻoku ʻaʻana ʻa e ngaahi fale ngāue´ ʻi he hili ange eni´. Pea ʻoku ngaohi ʻe he kupu 27 ko ha hia ʻa hono fakahā ʻo ha fakamatala naʻe maʻu ʻi hono puleʻi ʻo e Lao´; fakatokangaʻi pe ʻe lava ke ngāueʻaki ia ke taʻofi ʻa e fakahā fakamatala (whistle blower) pe sivi’i totonu.
‘Oku ‘Aonga Fefe ki he Kakai´?
‘Oange ki he me’a ni ‘a hono mahuʻinga totonu — ko e Lao´, ko e me’angaue ia ‘o e ngaahi lelei moʻoni´:
Ko e ngaahi Langa´ pea mo hono tukulaumea´ (Infrastructure and legacy): ngaahi feitu’u fakasipoti foʻou mo fakalelei fakalakalaka’i, pea mo e ngaahi ngāue fakasipoti (nofoʻanga, ngaahi ngaue fefakahokotakinga’aki) ʻe lava ke tokoniʻi ai ʻa e ngaahi komiuniti Tonga´, ngaahi ʻapiako mo e kau sipoti´ ʻi he fuoloa hili ʻa e 2031´.
Ngaahi ngāue mo e pisinisi fakalotofonua´: ko e fa’unga ngaue fakatau kolo ‘a e Komiti, fa’unga ngaue fakatau koloa ‘a e Pa’anga Tokoni mo e Nofo’anga / Ngaahi Ngaue Fakafehokotakinga ‘a e ngaahi Komiti Si’i – ‘oku ‘uhinga ia ki he ngaahi faingamalie ngaue langa, talitali kakai, fefononga’aki mo e ngaahi ngaue fakanaunau atu – tanaki ki ai ‘a e faingamalie ngaue tonu ‘i he Komiti Fokotu’utu’u pea mo ‘ene ngaahi Komiti Si’i.
Fakalakalaka Fakasipoti pea mo e Toʻutupu: ko ha Komiti-Si’i Fakalakalaka Fakasipoti pea mo e Pacific Games ko ha faingamalie ia ki he kau Sipoti ‘a Tonga. Kuo nouti ‘e he ‘Ofisa Pule Ngaue (CEO) ‘a e Kosilio, ‘e malava ke foaki ‘e he Pacific Games ‘o e 2031 ha ngaahi faingamalie ki he ‘Olimipiki ‘i he kotoa ‘o e ngaahi mala’e ‘o e sipoti, kimu’a ‘i he Brisbane 2032.
Takimamata mo e ongoongo fakafonua: ko e fuofua Pacific Games kakato eni ke fakahoko ‘i he kelekele ‘o Tonga pea te ne ‘omi ‘a e kau Sipoti, kau ‘ofisiale mo e kau ‘a’ahi mei he kotoa ‘o e ‘Otu Motu Pasifiki.
Ngaahi Fa’unga Ngaue Tali-Ui ‘oku Ha Mahino, Malu mo Fekoekoe’i ai e fua fatongia: ʻo kehe mei he piti (bid), ‘oku lalanga ki loto ‘e he fa’unga ngaue ko eni, ‘a e ngaahi ‘akauni ‘atita’i ‘i loto, ‘atita’i mei tu’a, mo e ngaahi lipooti fakata’u ‘oku tuku atu ki he Fale Alea – ko ha ngaue ‘ata ki tu’a ‘e lava ‘e he ngaahi faiongoongo ‘o puke kinautolu ki ai.
Ngaahi Meʻa Aonga ke Muimui’i ‘e he ngaahi faiongoongo
Ko e kakai ke ‘oatu ‘a e ngaahi fehu’i ki he: Ko e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Fakalotofonua (Hon. Fate Fotu Fituafe), TASANOC, Kosilio ‘o e Pacific Games, ʻAteni Seniale (ʻi he mafai puke ʻo e Vahe V), pea mo ha kautaha mītia Tonga.
Ngaahi tohi ke kole: Ko e Host Contract, ngaahi fakafuofua fakamole fakapa’anga mo e palani taʻu ʻe ono ʻoku totonu ke tepile’i, pea mo e palani ngaue ‘o e Pacific Games mo e patiseti ‘i he taimi ‘e fokotu’u ai ‘a e Komiti.
