Kuo fakahoko ‘e he Tonga Power Limited (TPL) ‘enau kole fakamolemole ki he kakai ‘o e fonua’, hili ia ha ngaahi ‘aho ‘o e taufetongi hono tāmate’i ‘o e ‘uhila’ (rotational power outages). Na’a nau tali foki ‘oku ‘ikai ke a’usia ‘a e tu’unga falala’anga faka’uhila ‘oku ‘amanekina ki ai ‘e he kakai ‘o e fonua’.
Ko e tali ko eni´ na’e hoko ia ‘i he lolotonga hono talanga’i ‘e he Tonga Power ‘a e faingata’ia faka’uhila ‘oku lolotonga hoko hili ia e maumau ‘enau minisi senoleita lahi taha´. ‘A ia kuo ne holoki lahi ‘aupito ‘a e iví malava ke tufaki ai e ‘uhila’ ‘i he fonua’.
FAKATAHA FAKAVAVE MO E MĪTIA
Na’e ui ‘e he Tonga Power ha fakataha fakavave mo e ngaahi kautaha faiongoongo’ ‘i he Tūsite, ‘aho 18 ‘o ‘Aokosi 2026, ke talanga’i ‘a e palopalema ‘oku hoko ki hono tufaki ‘o e ‘uhila’.
Na’e kau ki he konifelenisi mītia ko eni ‘a e Tokoni Sea ‘o e Poate Pule ‘a e Ngaahi Ngāue Tokoni (Common Utilities Board) ko Mr. Siotame Tsutomu Nakao pea mo e CEO Le’ole’o, Mr. Nikolasi Fonua, fakataha mo e kau fakafofonga mītia.
Na’e kau atu ‘a e ngaahi Kautaha Mītia ‘e ono ki he konifelenisi ko eni´:
- Kautaha Fakamafolalea ‘a Tonga / Letio Tonga A3Z
- 88.1FM – Letio ‘a e Kakai
- Letio Kele’a 91.5FM
- Matangi Tonga
- Letio 87.5FM
- Kalonikali Tonga
MAUMAU ‘A E MISINI SENOLEITA ‘UHILA LAHI TAHA´
Fakatatau ki he fakahā ‘a e Tonga Power ki he mītia na’e tuku atu ‘i he ‘aho 18 ‘o ‘Aokosi 2026, ko e tu’unga ‘oku ‘i ai he taimi ni na’e kamata ia hili e maumau ‘a e misini senoleita lahi taha´ ‘i he Tokonaki, ‘aho 15 ‘o ‘Aokosi.
Ko e maumau ko eni´ kuo ne holoki lahi ai ‘a e lahi ‘o e ‘uhila ‘oku lava ‘o tufaki ke feau e fiema’u ‘i Tongatapu kotoa.
Telia na’a hoko ha mate faka’aufuli ‘a e ‘uhila’ (complete system blackout), na’e fakahā ‘e he Tonga Power ‘oku nau lolotonga fakahoko ha taufetongi hono pule’i mo tamate’i fakafeitu’u ‘o e ‘uhila’ (controlled, rotational load shedding). ‘O ‘i ai e ngaahi feitu’u kehekehe ‘oku nau a’usia ‘a e mate he ngaahi taimi ‘oku ‘osi vahe’i ki ai.
Na’e fakahā ‘e he Kautaha´ ‘oku taufetongi fakafeitu’u ‘a e tamate’i ko eni ‘a e ‘uhila ko ha feinga ke fakapotupotu tatau ‘a e uesia ko eni ‘i he ngaahi feitu’u kotoa pe pea ‘i he taimi tatau ‘oku kei tauhi ‘a e ‘uhila ki he ngaahi ngāue tefito mo mahu’inga ‘aupito, ‘o kau ai e ngaahi falemahaki, ngaahi sisitemi vai, mo e ngaahi feitu’u mahu’inga kehekehe pē.
Kae kehe, ki he ngaahi fāmili pea mo e ngaahi pisinisi, kuo hoko e mate fakafeitu’u ko eni ‘o e ‘uhila’ ko ha uesia lahi ki he ‘enau ngaahi ngāue faka’aho, ngāue faka-pisinisi, pea mo e malava ko ia ke falala e ngaahi fāmili ki ha founga tufaki ‘oku tu’uma’u.
‘AMANEKINA KE ‘OSI HONO MONOMONO ‘I HE UIKE ‘E UA
Na’e fakapapau’i mai ‘e he Tonga Power ‘oku lolotonga fai e ngāue ki hono monomono ‘o e misini senoleita ‘uhila na’e maumau’ pea mo e fakatetu’a ki ai’ ‘ee ‘osi ia ‘i loto ‘i ha uike ‘e ua.
‘Oku lolotonga faka’osi foki ‘e he Kautaha´ hono fokotu’u ha ongo misini senoleita ‘uhila fo’ou ‘e ua, ‘a ia na’e fakahā ‘oku fakatetu’a ia ke fe’unga hono lōloa mo e vaha’a taimi tatau pē.
Kae ‘oua kuo ‘ata ‘a e ivi tufaki ‘o e ‘uhila ko eni’, ‘oku fakatokanga ‘a e Tonga Power ‘e kei hoko atu pē e taufetongi hono tamate’i fakafeitu’u ‘o e ‘uhila’ ‘o fakatatau pē ki he tu’unga ‘oku ‘i ai e sisitemi pea mo e lahi ‘o e fiema’u ‘uhila’.
Kuo ‘osi tuku mai mo ha taimi tēpile ‘o e palani mate taufetongi ‘o e ‘uhila (load-shedding schedule) mei he ‘aho 17 ki he 23 ‘o ‘Aokosi. ‘Oku ha ai ‘a e feitu’u, ‘aho mo e taimi ‘e hoko ai e motuhia ‘o e ‘uhila.
Na’e fakahā ‘e he Kautaha´ ‘e lava pē ke ‘ikai fakahoko e tamate ‘uhila ko eni’ ‘i he taimi ‘e fe’unga ai e ‘uhila ‘oku ma’u’ ke feau ‘aki e kotoa ‘o e ngaahi fiema’u.
KO E HA E TU’UNGA ‘OKU ‘I AI ‘A E $18 MILIONA’?
Na’e fehu’ia ‘e he Talēkita ‘o e 88.1FM – Letio ‘a e Kakai, Etuate Lavulavu, pē ko e pa’anga ‘a e kau totongi tukuhau, fe’unga mo e TOP $18 miliona na’e vahe’i ke tokoni’i ‘aki e kakai’ ki he ’enau ngaahi totongi ‘uhila’, ‘oku ‘i ai ha founga tatau ki he $18 miliona’, ‘e lava ke vakai’i ke fakalelei’i ‘aki e palopalema ‘oku hoko ki he misini senoleita ‘uhila’ pea ke fakamālohia’i ‘aki e falala’anga ‘o e tufaki ‘uhila ‘a Tonga ni.
Ko e ngaahi fehu’i ‘a Lavulavu’, ‘oku fakatefito ia ‘o ‘ikai ngata pē ki he ngaahi mate fakafokifāa’, ka ki he kaveinga fakalukufua – pē ‘oku fe’unga nai e pa’anga ngaue (investment) ‘oku vahe’i atu ki he ngaahi naunau lalahi (infrastructure) ‘oku fiema’u ke fakahoko ‘aki ha ngāue ‘uhila falala’anga ki he kakai ‘o Tonga’.
‘Oku ‘ikai ‘uhinga ‘a e fehu’i ko eni’ ko ha fokotu’u atu ke ofe’i ‘a e pa’anga tokoni lolotonga ko eni’. Kā, ‘oku ne ‘ohake ‘a e fakakaukau pe ‘oku malava ke vahe’i atu ha toe pa’anga ngaue (investment) ke tokoni ki hono fakamalohia’i ‘a e ivi malava tufaki ‘uhila ‘a Tonga’.
Ki he kau totongi tukuhau pea mo e kakai’, ‘oku mahino lelei pē ‘a e me’a ni: kapau ‘oku fakamoleki e lau miliona ke tokoni’i ‘aki e kakai’ ke totongi ‘enau mo’ua ‘uhila’, ko e hā e me’a ‘oku fakahoko ke fakapapau’i ‘oku falala’anga ‘a e tufaki ‘o e ‘uhila?
“‘OKU FIEMA’U KE TOE LELEI ANGE ‘EMAU FAKAHOKO ‘A E FATONGIA’”
‘I he tali ‘a e ngaahi faingata’a ‘oku fehangahangai mo e kakai’, na’e tuku atu ‘e he Tonga Power ha kole fakamolemole mo e fakaha ‘oku nau ‘ilo’i ‘oku ‘ikai ke a’usia ‘a e tu’unga falala’anga na’e fakatetu’a ki ai ‘a e kakai’.
‘Oku kau ‘a e tali ko eni’ ‘i ha tali mahu’inga ‘aupito mei he Kautaha ‘Uhila ‘a e fonua, ‘i he taimi ‘oku ‘i ai ‘a e hoha’a mo e tokanga ‘a e kakai’ ki he toutou mate ko eni ‘a e ‘uhila’.
Na’e fakahā ‘e he Tonga Power ‘oku nau kei nōfo’i mo tukupā pē ke fakalelei’i ‘enau fakahoko ngāue’ ke a’usia e tu’unga falala’anga ‘oku ‘amanekina ki ai ‘a e kakai’ ki he tufaki ‘o e ‘uhila’ ‘i he fonua’.
‘I he lolotonga ko eni hono ngāue’i ‘e he Tonga Power ke fakafoki mai ‘a e ivi tufaki ‘o e ‘uhila’, ‘e siofi ofi pē ‘e he kakai’ ‘a e ngaahi tali ki he monomono fakavavevave ‘oku fakahoko he taimi ni’ pea mo e fakahū pa’anga vaha’a taimi lōloa ke ta’ofi ‘aki e fa’ahinga palopalema pehē ‘i he kaha’u’.
‘E hoko atu ai pē foki ‘e he Kalonikali Tonga ‘i hono muimui’i e tu’unga ‘oku ‘i ai e me’a ni pea mo lipooti e ngaahi liliu faka-ngāue fekau’aki mo e tufaki ‘o e ‘uhila ‘a Tonga’, ko e monomono ‘o e misini senoleita ‘uhila, pea mo e ngaahi fehu’i kuo langa’i hake fekau’aki mo hono ngaue’aki ‘o e pa’anga ‘a e kakai’ ke poupou’i ‘aki e kau faka’aonga’i ‘uhila’.
