‘Oku hā mai mei Fisi ‘a ‘enau tokanga mamafa ki he tupulaki ‘o e fokoutua HIV. Ko e ‘api popula ‘e 15 ‘i he lolotonga ni ‘oku fakafuofua ki he 40% ‘o e kau popula kuo ma’u kinautolu ‘e he vailasi HIV.
‘Oku fakafuofua ko e 12,000 e kakai ‘o e fonua (Fisi) ‘oku nau mo’ua ‘i he vailasi HIV. ‘Oku pehē ‘e Dr. Jason Mitchell, ko e Sea ‘o e Fiji’s National HIV Outbreak Cluster Response Task Force, na’e tupu ‘a e mafola ‘a e mahaki ni ‘i he 2025´, mei he ngāue’aki ‘o e me’ahuhu ki he huhu ‘o e faito’o konatapu´ ‘ekinautolu ‘oku huhu ‘aisi´ (methamphetamine). Kā ‘i Siulai 2026, na’a ne fakahā ai kuo mafola eni ki he toenga e kakai ‘o e fonua´. ‘Oku pehē ko e toko 1 ‘i he kakai lalahi ‘e 60 ‘oku ma’u ‘e he vailasi HIV pea ko e lahi taha ‘oku ‘i he vaha’a ‘o e ta’u motu’a 15 ki he 49. ‘I he ta’u kuo ‘osi, ko e 18% ‘o e ngaahi fa’e ‘oku ma’u ‘e he HIV, na’e toe ma’u mo ‘enau pēpē ‘e he mahaki ni pea ko e pēpē ‘e taha ‘i he uike ‘oku fanau’i mai ‘oku ma’u ‘e he vailasi HIV. Na’e pehē ‘e Mitchell ‘oku ‘i ai ‘a e fiema’u lahi ke toe hiki’i hake ‘a e tu’unga ‘o e ngāue ‘oku fakahoko ki he tu’unga ko eni´ – ko e fakatokanga koe’uhi ko e malava ke tafe atu ‘a e fokoutua ni ki he ngaahi ‘otu motu kaunga’api ‘i he Pasifiki.
‘Oku ‘i ai ‘a e hoha’a lahi ki he Potungaue Mo’ui ke fakahoko ha ngāue tokateu ki he tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a Fisi pea mo e malava ke a’u mai ‘a e tupulaki ‘oku ‘i ai ‘a Fisi´ ki Tonga ni. ‘Oku mahu’inga ke ‘i ai ha palani ngāue malu’i ‘o Tonga ni ke mateuteu ki ai, tanaki atu ki he ngaahi ngaue kotoa pe ‘oku lolotonga fakahoko ki he tu’unga lolotonga ‘oku ‘i ai pe ‘a Tonga ni pea mo e mahaki HIV.
‘Oku toe mahu’inga ki he ngaahi kupu fekau’aki ‘oku ngaue ki hono tau’i ‘o e faito’o konatapu´, lolotonga e ngaahi ngāue kotoa pe ki hono ta’ofi ‘o e hono ngaue’aki´, ke tanaki atu ki ai ‘a e ngaahi polokalama lau’ilo ki he founga ‘oku malava ma’u ai ‘a e vailasi HIV ‘i he founga huhu ‘o e faito’o konatapu – ko e vahevahe ‘o e me’ahuhu tatau.
Ki he ngaahi kupu ‘oku ngaue atu ki he kakai fefine feitama, tautau tefito ki he teen pregnancy pe ko e fanau fefine ‘oku kei ta’u iiki pe kei ‘i he ta’u ako´, ke ‘i ai ha polokalama ‘oku fakamafola ai ‘a e lau’ilo ki he ngaahi founga ‘oku malava ma’u ai ‘a e fanau kei ‘i manava ‘e he vailasi HIV.





