NUKU’ALOFA 17 SEPITEMA – FAKAHA ‘E HE ‘EIKI PALEMIA MALŌLŌO, HON DR AISAKE VALU EKE, ‘OKU TA’EMO’ONI ‘A E NGAAHI FAKAMATALA KUO TUKU MAI ‘EHE ‘EIKI PALEMIA LOLOTONGA´, LORD FAKAFANUA, ‘O FEKAUAKI MO E HALA FAKAKAVAKAVA FANGA’UTA´.
Na’e fakahoko ‘e he 88.1FM Letio ‘a e Kakai Tonga / Kalonikali Tonga´ ha talanoa makehe pea mo e ‘Eiki Palemia Malōlōo – Dr. ‘Aisake Valu Eke, ‘o ne fakahā tonu ai ‘oku ‘ikai mo’oni ‘a e fakamatala ‘a e ‘Eiki Palemia Lolotonga´ – Lord Fakafanua, ‘i he fakataha mo e kau faiongoongo ‘i he ‘aho 15 Sepitema 2026.
‘I he fakataha mo e kau faiongoongo, na’e fehu’i ai ‘e he faiongoongo ‘a e 87.5FM, Katalina Tohi, ‘o pehe:
‘I he fononga mai ‘a e Pule’anga fo’ou ko eni kuo ke takiekina´, ‘oku lahi ‘a e ngaahi fakakikihi mo e ngaahi valau ‘oku ‘ohake pē ia ‘e he mitia´ hange ko e ngaahi mītia fakasōsiale´ pea mo e ngaahi kautaha tufaki ongoongo mo fakamatala ‘i Tonga ni´, pea ‘oku takiekina ‘a e tokanga´ felave’i mo e ….fakafehu’ia ‘a e founga taki ‘a e feitu’u na. Ko e hā nai e anga ho’o vakai ki ai ki ha ngaahi palopalema, pe ‘oku ke tali ‘oku ‘i ai ha ngaahi palopalema…..’oku ‘i ai ha ngaahi palopalema … pe ‘oku ke tali nai ‘oku ‘i ai ha ngaahi faingata’a pe ko ha ngaahi uesia?
Na’e tali ki ai ‘a e ‘Eiki Palemia ‘o pehe:
“…..Tau fakatātā ‘aki pe project ki he hala fakakavakava´, ko e ngaahi mo’oni’i me’aa eni:
- Na’e fakamo’oni e Pule’anga ‘i he kuohili´, ki ha project na’e te’eki ke maau.
- Ko e kelekele – te’eki ke maau
- Ko e contract – ta’emaau
- Mau hū mai mautolu, fakalelei’i e tafa’aki koia´. Ko e ngaahi me’a ki he contract, oku fai e ngaue ki ai. Ko e me’a ko ē ki he PMU, ‘osi fai e ngāue ki ai. Ko e vā pea mo e donor, ‘oku fai e alea ki ai. Ko e vā pea mo e contractor, ‘oku fai e alea ki ai, koe’uhi ‘oku nau hilifaki mai ‘a e ngaahi mo’ua ki he pule’anga ‘o makatu’unga ‘i he tu’utu’uni na’e fakahoko ‘i he kuohili´ – ke tau fakahoko ‘a e ngaue, hili koia´ ‘oku te’eki fakakakato ‘e he Pule’anga´ ‘ene tafa’aki. Pea ko e ngaahi alea koia´, ‘oku mau fakakakato ‘i he ‘aho ni. Ko e tokolahi taha ‘o e kau ma’u ‘api ‘i Folaha pea mo Ma’ufanga´, na’e te’eki ke fakakakato e ngāue ‘a e Pule’anga ‘o e kuohili´, kuo fakakakato ia he ‘aho ni. ‘O a’u ki he tu’unga ‘oku mau fetalanoa’aki mo e kau ma’u’api´ ‘i he zoom pē ko e messanger, fai e femahino’aki pea mo kinautolu, pea fakapuna ‘a e ngaahi aleapau ‘o nau fakamo’ni ‘i ‘Aositelelia pea mo Nu’usila. Ko e ngaahi me’a koia´, kapau na’e ma’opo’opo e ngāue ‘i he kuohili´ ‘e ‘ikai ke toe ‘i ai ha palopalema ia. Ko e tu’unga ‘oku ‘i ai, ‘e kei ‘osi pe ‘a e ngaue ki he ….. 2028. ‘A ia ko e pehē ko ē ‘oku lahi e longoa’a´, ‘oku ‘ikai fu’u mahino kia au hono ‘uhinga”
‘I he polokalama talanoa pea mo e ‘Eiki Palemia Maloloo, na’e pehe ai ‘e Dr. Eke:
- Ko e Poloseki Hala Fakakavakava Fanga’uta, na’e ‘osi fai ‘a e tokanga moe faka’amu ki ai talu mei he valungofulu tupu ‘i he ngaahi palani fakata’u 5 ‘a e fonua´, kā ko e tafa’aki ki hono fakapa’anga´ he na’e fu’u lahi e mahu’inga fakapa’anga ki ai´.
- Na’e fakahoko ‘e he Pule’anga´ ‘a e fakatalanoa ki he ngaahi pule’anga ‘i muli´ pea mo e ngaahi kautaha ‘oku fengaue’aki mo Tonga ni, fekau’aki mo e mahu’inga ‘o e hala fakakavakava´ ki he fefononga’aki pea pehe ki he hola mei he fakatamaki ‘o e peau kula´.
- ‘I he 2014/2015 na’e tupulaki ai ‘a e tokangaekina ‘a e ngaahi uesia ‘oku hoko ‘i he feliuliuaki ‘o e ‘ea´ pea tali ai ‘e he ADB ‘oku totonu ke fai e tokanga ki he Hala Fakakavakava´ pea te nau ngaue ki he tafa’aki fakapa’anga´. Na’e kamata heni e tā ‘o e mape pea mo e ngaue ki he me’a fakakelekele mo e ngaahi ngāue na’e fiema’u ke ma’u ai e mahu’inga ‘o e poloseki langa hala fakakavakava ko eni´.
- Hoko mai e Pule’anga ‘o e 2017´ ‘a e ngaahi ngaue ki he langa hala fakakavakava, kau ki ai e kumi ‘o e pa’anga, ngaahi me’a fakakelekele, taa ‘o e palani mo e design ‘o e hala fakakavakava´.
- 2021 na’e ‘i ai ‘a e Tu’utu’uni Kapineti makatu’unga ‘I he lipooti mei he Minisita ‘o e Ngaahi Ngaue Lalahi´ kuo ‘osi maau e mape pea mo hono tā e design ‘o e hala fakakavakava´ mo e ngaahi ngāue fakatekinikale´.
- ‘I he 2022 na’e maau ki ai ‘a e fakamahu’inga fakapa’anga´ pea na’e ‘ilo ange ‘oku ‘ikai ma’u e pa’anga fe’unga na’e fakafuofua’i ke ‘i he USD$40 miliona. Ko e ngāue ki he tafa’aki fakakelekele, na’e ‘osi maau ki ai e ngāue ‘a e Potungaue Fonua, Savea, Palani mo e Ngaahi Koloa Fakaenatula ‘i he tu’unga ‘o e ‘aho ko eni.
- 28 Sanuali 2025 na’e ngaue mei ai ‘a e Pule’anga ‘o Eke´ ki hono kumi ‘a e pa’anga´. Na’e loto ki ai ‘a e Pangike ‘o Mamani ke fua fakataha mo e ADB hono fakapa’anga´.
- Ko e taha ‘o e ngaahi konga kelekele na’e ngaue ki ai ‘a e Pule’anga ‘o Eke´ ko e ‘api ‘o e Famili Fauolo´ ‘i ‘Umusi´. Na’e lolotonga lisi ‘e he kautaha fakapisinisi. Na’e fiema’u ‘e he kautaha ko eni ‘a e $10 miliona pea na’e talanoa ki ai ‘a e Pule’anga ‘o e ‘Aho´ ki he makatu’unga ‘o e mahu’inga ko eni´. Na’e ‘oatu ‘e he fakafofonga lao ‘a e kautaha ni ‘a e tali ko e pa’anga ia na’e mei tanaki ‘e he kautaha ni kā ko e fiema’u ‘e he Pule’anga ‘a e kelekele´. Na’e pehē ‘e he Pule’anga´ ‘e kei lava pe ‘o hiki ‘a e pisinisi´ ki ha feitu’u ‘e taha ‘o lele mei ai pea tanaki ai ‘enau tupu´. ‘Oku ‘ikai ta’ofi ‘e he Pule’anga´ ‘a e lele ‘a e pisinisi. ‘I he faka’osinga na’a nau felotoi ki he $1.2miliona pea ‘osi fakahoko ‘a e fakamo’oni felotoi ki ai.
- ‘I he fiemalie ‘a e Pangike Langa Fakalakalaka ‘o ‘Esia´ mo e Pangike ‘o Mamani´ ki he maau ‘a e ngaue fakatekinikale kotoa na’e fiema’u ‘ekinautolu ki he ngāue ko eni´, na’a nau toki pehē ai ke fakahoko e fakamo’oni ‘o e aleapau ngāue ‘i Sepitema 2026.
- Hili ange eni, na’e toe ‘oatu ‘e he ADB mo e World Bank ‘a e faka’aho ‘o e tanupou ki he 25 pe ko e 26 pea na’e fakahoko ai ‘a e tanupou´ ‘ehe ‘Ene ‘Afio ‘i he ‘aho 28 ‘Okatopa 2025.
- Na’e ‘osi kamata heni ‘a e ngāue ki hono langa ‘o e Hala Fakakavakava´ pea lolotonga e kamata ‘a e ngaue´, na’e toe fetu’utaki mai ‘a e kautaha langa´ ki he Pule’anga´ ‘oku ‘i ai ‘a e fiema’u tokoni ko e uaea ‘uhila ‘oku ‘ikai lelei ‘a ‘ene tu’u ‘i he tafa’aki ‘i ‘Umusi´. Na’e talanoa ‘ai ‘a Dr. Eke ki he Pule ‘o e ‘Uhila´ pea na’e fakahoko ‘a e ngāue ki ai ‘i he ‘aho pe hono hoko´.
- ‘I he ‘ene a’u mai ki Tisema 2025´, ko e ngata ia e fakahoko fatongia e Pule’anga ‘o Eke, na’e ‘osi kamata ‘a e ngaue langa´ pea na’e te’eki ‘i ai ha talanoa atu ‘a e kautaha langa´ ki he Pule’anga´ fekau’aki mo ha totongi tomui.
Ko e kakato ‘o e polokalama talanoa makehe ‘a e 88.1FM/Kalonikali Tonga pea mo e ‘Eiki Palemia Malōlōo, Dr. ‘Aisake Eke Valu, ‘e ma’u ia ‘i he peesi Facebook ‘a e 88.1FM/Kalonikali Tonga ‘i he ongoongo ‘o e ‘aho ni´, 17 Sepitema 2026.
Kā ‘oku lava ‘o to’o mei heni ‘a e fehangahangai e ongoongo ‘oku tuku mai ‘e he ‘Eiki Palemia Lolotonga´, Lord Fakafanua ‘i he ‘ene fakataha moe kau faiongoongo´, ‘i he ‘ene pehe, na’e fakamo’oni ‘a e Pule’anga ‘o e kuohili ki he ngāue na’e te’eki maau e ngāue ‘a e Pule’anga´ ki ai, pea mo e fakamatala ‘a e ‘Eiki P alemia Malōlōo ki he anga ‘a e fononga mai ‘a e poloseki langa hala fakakavakava´.
‘I he ‘ene tu’u ‘i he lolotonga ni´, ‘oku ‘ikai mahino ki he kakai ‘o e fonua´ pē ko e fakamatala ‘a hai te nau tui ki ai ko e mo’oni´. ‘I he tu’unga ko ia, ‘oku fa’a lava ‘e he ngaahi ngāue kuo fakapepa’i´ ‘o tokoni ki hono veteki ‘o e fihi ko ia´. Ko e lekooti fakapepa ki he ngaahi ngāue na’e ‘osi kakato ‘i he ngaahi Pule’anga ‘o e kuo hili´, ‘oku maau ia ‘i he Potungaue Fonua´ mo e Savea´ / Potungaue e Ngaahi Langa Lalahi´ mo e Potungaue Pa’anga´. ‘Oku totonu ke mea’i tatau pē ki ai ‘a e ‘Eiki Palemia Lolotonga´ he na’a ne ‘osi fakahā na’a ne ‘osi to’o ‘a e faile ‘o e langa hala fakakavakava´ ki he hono ‘ofisi´ – ‘Ofisi ‘o e Palemia´, ke ne ngaue tonu ki ai.
Kuo ‘osi ma’u ‘e he 88.1FM/Kalonikali Tonga ‘a e fakamo’oni aleapau felotoi ‘a e Pule’anga´ mo e kautaha na’a ne lisi ‘a e ‘eka 3 e Famili Fauolo´, ‘a ia na’e kakato eni ‘i he Pule’anga ‘o Eke´. Pea ‘i he polokalama talanoa makehe ‘a e Kele’a pea mo e ‘Eiki Palemia Lolotonga´, na’e pehē tonu ai ‘e Lord Fakafanua, ko ia na’a ne fekau ki he Komiti Ngaue ‘i he 2026, ke ‘unu mai ‘a e ‘alunga ‘o e hala fakakavakava´ ki he ‘eka ‘e 1 ‘o e Famili Fauolo he ‘oku ‘ata ia. Mei he ‘ene fakamatala pe ‘a’ana ko ia´ ‘oku hā ‘o ngali ko e toloi ko eni e langa hala fakakavakava ‘a e fonua´, ‘oku ‘ikai tupu ia mei he Pule’anga ‘o e kuohili´, ka ‘oku tupu ia mei he toe liliu ‘e he Pule’anga ‘o e 2026 ‘a e ngaahi ngāue na’e ‘osi maau mei he Pule’anga ‘o e kuohili´.
