NUKU’ALOFA – ‘Oku kei hokohoko atu ‘a e tu’u fepakipaki mo e fetō’aki ‘a e ngaahi fakamatala kuo tuku mai faka’ofisiale ‘e he ‘Eiki Palemia´, Lord Fakafanua, ‘i he ngaahi fakataha mo e ngaahi kautaha ongoongo´, pe ko e Press Conference, mei Fepueli 2026 ki ‘Aokosi 2026, pea mo e ngaahi me’a ‘oku ma’u ‘e he Letio ‘a e Kakai 88.1FM.  

Fekau’aki mo e Hala Fakakavakava Fanga’uta´, na’e fakafehu’i ki he ‘Eiki Palemia ‘i he Press Conference ‘i Sune 2026, pē ko hai na’e fakamo’oni ‘i he aleapau ngaue langa hala fakakavakava ‘i he ‘aho 10 Sepitema 2025, ‘a e Pule’anga Tonga mo e Kautaha Nu’u Sila McConnell Dowell. Na’a ne tali ki ai ko e ‘Eiki Palemia Malōlō´, Dr. ‘Aisake Eke. Na’e makatu’unga ‘a e fehu’i ko eni ‘i he mo’ua pa’anga ‘Amelika ‘e $7 miliona ‘a e Pule’anga Tonga koe’uhi ko e toloi ‘a e taimi kamata ‘o e langa mei ‘Okatopa 2025.  

Na’e fakahoko e fetu’utaki ‘a e 88.1FM Letio ‘a e Kakai ki he ‘Eiki Palemia Malōlō ki ha ‘ane lau ki he tali ‘a e ‘Eiki Palemia Lolotonga´. Na’e fakahā ange ‘e he ‘Eiki Palemia Malōlō´, “’Oku loi ‘a e Palemia ia heni, ‘oku fu’u taki hala ia he me’a ni, ‘oku ‘ikai ko au ia”. Na’e toe ‘eke ange ki ai pe ko hai na’e fakamo’oni? Na’e tali ‘e he ‘Eiki Palemia Malōlō ‘o pehe ko e ‘Eiki Minisita ‘o e MOI ‘oku totonu ke fakamo’oni ai he ko e project ‘a e MOI.

Na’e toe ‘eke ‘e he ‘Eiki Palemia Malōlō ki he ‘Eiki Palemia Lolotonga, lolotonga e feme’a’aki e Fale Alea´ pe ko hai na’e fakamo’oni ‘i he aleapau ngaue ko eni´ he ‘oku ‘ikai ko ia ia. Ne tali ai ‘e Lord Fakafanua, ‘io ‘oku mo’oni ‘a Dr. ‘Aisake Eke, ‘oku hala ia, ‘oku ‘ikai ke ne mo’oni. Ko e minisita kehe ia ka ‘oku ‘ikai ko Dr. ‘Aisake Eke ia.

‘I he ‘aho 31 Siulai 2026 na’e fakahā ai ‘e he ‘Eiki Palemia´, Lord Fakafanau, ko e ‘uhinga ‘e ua ‘oku tali ki ai e kamata ‘o e ngaue langa ‘o e Hala Fakakavakava Fanga’uta´:

1. Ko e tali ke maau e mape ‘o e Hala Fakakavakava pea ‘oku fakafuofua ‘e maau ki Sepitema 2026.
2. ‘Oku ‘i ai e me’a fakakelekele ‘oku te’eki maau. Ko e ongo ‘api ‘e 2 ‘a ia ‘oku ‘i ai e me’a fakatekinikale ki ai ‘oku kei toe, pea ‘oku ngalingali ‘e fakamo’oni e ‘api ‘e taha ‘i he ‘aho pe ko ia´. Na’a ne pehe kuo ne ‘osi to’o mai ia mei he Minisita mo e Potungaue Fonua ‘o ‘omai ki he ‘Ofisi Palemia ke ne ngaue ki hono solova kae lava ke kamata e ngaue.   

Na’e fetu’utaki ‘a e 88.1FM Letio ‘a e Kakai ki he ‘Eiki Palemia Malōlō ke ‘omai ha’ane tali ki he ‘uhinga ‘o e tatali, na’e fakahā ‘e he ‘Eiki Palemia Lolotonga. Na’e pehe ‘e he ‘Eiki Palemia Malōlō ‘oku ‘ikai mo’oni ia. Na’e ‘osi maau ‘a e mape ki ai´ pea ko e mape´ na’e fakahoko mai ai e tala mahu’inga mo e fakafuofua fakapa’anga ki he Hala Fakakavakava pea fai mei ai ‘a e aleapau ngaue ‘a e Minisita MOI. Ko e ‘uhinga hono 2 ‘o e toloi – ko e ngaahi me’a fakatekinikale fakakelekele, na’e pehe ‘e he ‘Eiki Palemia Malolo, “’Oku ‘ikai mo’oni e Palemia ia ai he ko hono ‘uhinga na’e ‘osi maau pe me’a fakakelekele ia he na’e ‘osi ‘i ai pe ‘enau femahino’aki mo e pule’anga ki ai”. Na’a ne pehe ko e CEO e Potungaue Fonua mo e Minisita Fonua na’a na ngaue ki ai pea na’e ‘osi fakaha ange kiate ia kuo ‘osi maau pe ia. Na’e kau ki he ngaahi me’a na’e ‘osi maau´, ‘a e pa’anga mei he World Bank mo e ADB mo e $20 miliona mei he Potungaue Pa’anga. Ko e ngata’anga ia ‘a e lipooti ki he ‘Eiki Palemia Malolo. Mei heni hono tali ‘e he Kapineti ‘o e ‘aho koia´ ke hoko atu ki he tanu pou ‘e he ‘Ene ‘Afio pea na’e finangalo ki ai e Tama Tu’i Tupou 6 ‘o fakahoko ai e tanu pou.

“Ko e ngaue fakahisitolia mo lahi taha eni ha toe project kuo fai ‘i Tonga ni. Pea ko e Project ma’ae kakai ‘o Tonga mo e fonua, ne tau fiu tatali ki ai he ngaahi ta’u lahi. Ka ko eni kuo lava e feinga mo e ngaue pea kuo mokoi ‘a Tupou ke ne tanupou kae kamata e ngaue. Neongo ko e fu’u project pa’anga lahi taha eni he hisitolia ‘o Tonga ni ‘oku laka hake ‘I he $300 tupu miliona”, ko Dr. ‘Aisake Eke ia.