Na’e hoko atu e hopo ‘a e Siasi Tokaikolo´ ‘i he ‘aho Tu’apulelulu 25 Sune 2026 ‘i he vaha’a ‘o Faifekau Mesake Mapapalangi pea mo e tangata’eiki Palesiteni lolotonga, Saia Fepuiaki Tatafu. Ko e fakafofonga lao ‘a e faka’iloa, Palesiteni lolotonga – S.F. Tatafu, ko William Clive Edwards pea fakafofonga lao ‘a Sifa Tu’utafaiva ki he talatalaaki, Mesake Mapapalangi. Ko e fakamaau ko Justice Langi KC.
Na‘e ui ‘a e fakamo‘oni ‘e ua ‘a e faka‘iloá, ‘a ia ko e tangata‘eiki Palesitení pea mo Faifekau Paongo Faiva. Na‘e fehu‘i ange ‘e Tu‘utafaiva ki he tangata’eiki Palesitení pe ‘okú ne manatu‘i nai ‘a e ngaahi fakataha konifelenisi na‘e sea aí?
Na‘e tali ‘io ki ai ‘a e tangata‘eiki Palesitení. Na‘e kole atu ‘e he Fakafofonga Lao Tu‘utafaivá ke ne fakalau ange ‘a e ngaahi fakataha ‘i he konifelenisi na‘e sea aí. Na‘e tuai ‘e tali ‘a e tangata‘eiki Palesitení pea fokotu‘u atu ‘e Tu‘utafaiva ki he Palesitení ‘oku ‘ikai ke ne manatu‘i ‘a e ngaahi fakataha ‘i he Konifelenisi na‘á ne Sea ki aí. Na‘e feinga ‘a e faka‘iloá ke fakamahino, ko e konifelenisí ko e fakataha fakalukufua ‘oku ne sea ki ai. Ka na‘e kei fokotu‘u atu pē ‘e he Fakafofonga Lao Tu‘utafaivá ki he Tangata‘eiki Palesitení ‘o pehē — “Ko e lolotonga ‘a e lele ‘a e Konifelenisí, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi fakataha kehekehe ‘oku fakahoko pea ‘okú ke Sea ai. Pea ‘oku ou toe fokotu‘u atu, ‘oku ‘ikai te ke manatu‘i ‘e koe ‘a e ngaahi fakataha ko ‘ení ‘oku ke Sea ai´.
Na‘e tali atu ‘e he tangata‘eiki Palesitení, ko e fokotu‘u mo e fakakaukau ‘ata‘atā pē ia ‘a e loeá. Na‘e fakahoko ange ‘e he Fakafofonga Lao Tu‘utafaivá ke ‘io pē ia pe ‘ikai ke ne manatu‘i. Na‘e ta‘ofi atu ‘e he Fakafofonga Lao ‘a e faka‘iloá, William Clive Edwards, ‘i he‘ene kole ki he Seá ke ta‘ofi ‘a e fehu‘i pehē ní he ‘oku meimei fakamālohi. Na‘e ‘ikai ke ta‘ofi ‘e he Seá, ka na’a ne fekau ‘a e tangata‘eiki Palesitení ke ne tali ‘a e fehu‘i ‘e Tu‘utafaivá. Pea tali ‘e he Palesitení ‘o pehē, “‘Ikai ke u manatu‘i”.
Na‘e hoko atu ki he toe fakafehu‘i ‘e he Fakafofonga Lao Edwards, ‘a e tangata‘eiki Palesitení, ko e ngaahi fakafehu‘i ko ‘ení ke toe fakapapau‘i pe na‘e toe ‘i ai ha ngaahi liliu pe fakatonutonu ‘i he Konisitūtone 2021. Na‘e toe fehu’i atu mo e Sea´ ke fakapapau‘i ‘e he tangata’eiki Palesitení pe na‘e ‘i ai ha liliu ‘i he Konisitūtone 2021. Na‘e tali ‘ikai ki heni ‘a e ‘Eiki Palesitení. Na‘e lava kakato hono fehu‘i fakafihi ‘o e tangata’eiki Palesiteni lolotongá. Hili ‘ení, na‘e ui ‘a e fakamo‘oni hokó, Faifekau Paongo.
Na‘e fehu‘i fakafihi ‘e Tu‘utafaiva ‘a Faifekau Paongo pe ‘oku ‘i ai nai ha Konisitūtone Fakalao ‘a e Siasi Tokaikolo ke nau muimui ki ai. Na‘e toe fakafehu‘i atu pe ‘oku ‘i ai ha‘ane manatu na‘e ‘oange ha‘ane tatau ‘o e Konisitūtone 2018 ke muimui ki ai. Na‘e tali ‘ikai ki ai ‘a Faifekau Faiva. Na‘e toe fehu‘i atu pe na‘e ‘oange ha‘ane tatau ‘o e Konisitūtone 2021 pea toe tali ‘ikai pē ki ai ‘a Paongo Faiva. Na‘e toe fakafehu‘i atu ‘a Tu‘utafaiva pe ko e fili fakata‘u tolu ‘o e palesitení ko ha tu‘utu‘uni fakakonisitūtone pe ko e femahino‘aki pē ‘a nautolu. Na‘e tali ki ai ‘a Faifekau Paongo Faiva ‘o pehē ko ‘ene ma‘ú ko e femahino‘aki pē.
Na‘e hoko atu ‘a Tu‘utafaivá ‘o fehu‘i pe ko e hā e ‘uhinga na‘e toe fakahoko ai e fili palesitení ‘okapau ‘oku tu‘u ‘i he Konisitūtone ‘o e 2018 ‘oka hili hono filí, ‘e fua fatongia ia ki he‘ene maté. ‘Oku fepaki ‘eni mo e Konisitūtone ‘o e 2021 ‘a ia ‘oku makatu‘unga mei ai ‘a e faka‘ilo ‘a Mesake Mapapalangi ‘o pehē ‘oku fili fakata‘u tolu ‘a e Palesitení pea na‘e totonu ke ‘osi e tēemi ‘o e Palesiteni lolotongá ‘i Nōvema 2025. ‘A ia ‘oka ‘ikai fili ‘e he kau faifekaú ha palesiteni hili e ta‘u ‘e tolu, ‘oku fakamafai‘i ai heni ‘a e Kosilió ke fili fo‘ou. Na‘e fakafehu‘i ‘e he Fakafofonga Lao Tu‘utafaivá pe ko e fili palesiteni ‘i he 2022, na‘a nau fili ke palesiteni ki he maté?
Na‘e tuai ‘a e tali ‘a Faifekau Paongo ki heni´. Na‘e fakafehu‘i ‘e Tu‘utafaiva pe ‘okú nau liliu konisitūtone pē ‘i tu‘a pea ko e hā na‘a nau toe fili fo‘ou ai. Na‘e tali ‘a Faifekau Paongo: “Koe‘uhí na‘e fakamanamana‘i kinautolu ‘o pehē ‘e ‘ave kinautolu ki he fakamaau‘anga ‘oka ‘ikai ke fai ha fili fo‘ou ‘i he 2025.” Na‘e fehu‘i ‘a Tu‘utafaiva pe ko e hā na‘e ‘ikai ai te nau tu‘u ma‘a e totonú? Na‘e tali ‘a Paongo: “Na‘e fai pē feinga ke malu‘i ‘a e Siasí.” Na‘e toutou fakafehu‘i ‘e Tu‘utafaiva pe ko e fili ‘o e Palesiteni lolotongá ko e fili ki he ta‘u ‘e tolu pe ko e fili ki he maté. Na‘e ‘ikai ke fu‘u tali fakapapau‘i atu ‘e Faifekau Paongo, ka na‘á ne tali pē ‘o pehē ‘oku te‘eki ha‘ane ‘ilo ki ai he na‘e te‘eki ke hiki ‘i he Konisitūtoné. Na’e fakafehu’i ‘e Tu’utafaiva ‘a e toko valungofulu tupu ‘akinautolu na’e kau he fili pea na’a nau ilo ‘oku ‘ikai ha ‘i he konisitutone ‘a e fili fakata’u tolu ka na’a nau kei fakahoko pe ‘a e fili palesiteni. Na’e tali pe ki ai ‘a Faifekau Paongo – koe’uhi he na’e fakamanamana’i kinautolu ‘aki e lao.
‘I he faka‘osiosi ‘o e fakafehu‘i fakafihi ko ‘ení, na‘e fehu‘i ange ‘e Tu‘utafaiva kia Faifekau Paongo pe na‘e ‘osi ‘i ai ha taimi na‘e fakahoko ha fakalelei mo e Faifekau Mapapalangi. Na‘e fakamalanga ‘a Tu‘utafaiva ki he mahu‘inga ke feofo‘ofani mo fakalelei ‘a e kau ngāue ‘a e ‘Otuá. Na‘e tali ki ai ‘a Faifekau Faiva, ‘o pehē na‘á ne tali lelei pē ‘a e fakalelei ‘a e Faifekau Mapapalangi ‘i he ‘ene fetu’utaki telefoni ange fakafuofua ko e ‘aho ‘e ua kimu‘a ‘i he kamata ‘a e hopó. Pea ne fakahā ai kia Faifekau Mapapalangi, ‘oku ‘ikai ai ha taimi ‘oku tōmuí ai ‘a e fakaleleí.
Na’e faka’aho ai ‘e he fakamaau ‘a e ‘aho hopo hoko´ ki he ‘aho 23 Siulai 2026.
