Ko e fehu’i mahu’inga ‘oku ‘ohake ‘e he kakai ‘o e fonua´ pē ‘oku ma’u nai ‘a e fakamaau totonu´ ‘e he uitou mo si’ono ongo foha mo hono famili´ ‘o felavai mo honau konga kelekele ‘eka ‘e 1 luti ‘e 1 pole 31 ‘oku tu’u ‘i ‘umusī he feitu’u ‘oku taku ko ‘aa. ‘Oku pehē ‘e he fakamatala kuo tuku mai mei he Pule’anga Tonga´, ‘e liliu hifo e ‘alu’anga ‘o e hala fakakavakava´ mei ‘Umusi mei he feitu’u ne ‘uluaki fai ki ai e femahino’aki.
Ko e konga eni na’e fai ai e fakamo’oni loi ia e toko taha ‘oku ne lisi ta’u ‘e 20 ai, toe pe ta’u ‘e 10, he tohi ko ia e ‘ea mo e ma’utofi’a. Kae hili ia ‘oku loi ia. Pea ko e fo’i ‘api ko ia ‘oku lisi ia he ‘uluaki fakamo’oni hingoa ki ai e toko taha muli. Ko e makatu’unga ‘o e lisi ko eni´ ko e pisinisi, ka na’e ‘ikai ke hoko ia. Ko e tokotaha ko eni´ na’a ne maumau’i e lao ‘o e hia ‘i he faito’o konatapu, pea ne osi faka’ilo hia ia ‘o mo’ua, pea malu’i ia ki tu’a. ‘I hono peila ki tu’a´, na’e hola ai e tokotaha ni mei Tonga ni ki Siaina ‘o pulia ai pe ‘o ‘au ki he ‘aho ni. ‘A ia kuo ne ‘osi maumau’i ‘e ia e ngaahi makatu’unga ‘o e fo’i lisi ko ia´. ‘Oku ‘ikai ke ngata ai, kā kuo ne toe taki hala’i e Savea´ mo e Pule’anga ‘aki ‘ene fakahā ko e ‘eka ‘e 4 ‘oku ‘i he 12 miliona pea toe holo hifo 10 miliona e ‘eka ‘e 4 ‘oku ne lisi.
Ko e taha ‘o e palopalema ‘oku toe ‘asi hake mei he ngaahi ma’u’anga fakamatala e Pule’anga ‘o kau ki he fo’i ‘eka ‘e 1 luti e 1 mo e pole 31 ‘ oku tu’u pe he feitu’u tatau ko e konga ia hono ua e ‘eka ‘e 5 na’e ‘osi momoi ai e ‘eka ‘e 1 luti ‘e 1 pole 31 na’e foaki ia he kei mo’ui e tamai a Roy Fauolo ‘i he aho 27 ‘o Sepitema 2006 kā ‘oku fakatonutonu atu he ‘ave hala’i ‘o tala ko e 2008. ‘Oku hala ia ‘oku ‘ikai ko e 2008 ‘o hange ko e fakamatala ‘oku ‘omai he Pule’anga Tonga kā ko e ‘aho 27 ‘o Sepitema 2006. ‘Oku fiema’u pe ke tau ‘ave me’a mo’oni mo totonu ki he kakai´. ‘Okapau ‘e ‘ikai, ‘e ma’u hala e kakai´ mo ‘Ene ‘Afio´.
Fakatokanga’i ange ko e fo’i ‘api tukuhau ‘o e hoa e uitou, Mr. Selevasio Fauola ‘a ia na’a ne ‘osi lesisita ‘e ia hono ‘apitukuhau ‘i he ta’u 1949 pea ko e deed ‘o e api ‘uta no. 248 folio 83 ‘a ia na’a ne osi foaki pe power of attorney ‘i he ‘aho 17 ‘o Fepueli 2008 ki hono foha lahi Mr. Major Tuifaletahi Fauola ke ne fakafofonga’i ia ko hono foha lahi pea ko e foha ‘ea ia ki he ‘api tukuhau ko eni ‘oku tu’u ‘i ‘Umusi ko e ‘eka ‘e 5.
Pea kau ai pe mo ‘ene muimui’i e tohi momoi ko eni´ ke lava ke fakakakato ‘a e fakamo’oni ‘a e ‘eiki ma’utofi’a he tohi tala api, mo e momoi ne osi tali ‘ehe kapienti he 2007 ‘o fai mai ai eni ki he 2026 ‘oku te’eki ai pe lava ‘e he ‘eiki ma’utofi’a ia ‘o fakamao’oni ai.
Neongo kuo ‘osi fakauitou ai ‘a ‘ene fa’ēe ko Mesia Fauolo pea ‘i he taimi tatau ‘oku nau nofo Hauai’i pea kuo ‘osi pekia Mr. Selevasio Fauola ko e tamai; ‘i he 2020 mo e te’eki ai pe lava e ‘eiki mautofi’a ia ‘o fakamo’oni he tohi tala’api kuo osi momoi pea osi tali ‘e he Kapienti.
‘Oku kau eni he ‘isiū faka’ofa mo’oni mo valeloto he ngaahi ‘uhinga ko eni:
1. Ko e si’i fefine uitou eni. Kuo si’i mole hono hoa, ka ‘oku si’i fakauitou, pea ‘oku faka’ofa he ko e fefine uitou pea oku ngali vale mo fakamamahi ke tau fakamamahi’i ha uitou he founga ta’e toka’i mo ‘ikai ke lava ke tau ma’u ha ki’i miniti pe sekoni pe aa ke tau lava ‘o talanoa ki ai ke lava ke fakakakato e me’a fakapepa kae lava ke lesisita e fo’i talaapi kuo osi fakamo’oni’i pea ‘osi tali ‘e he ‘Eiki Minisitia Malōlō Lord Tuita moe Kapienti ‘o e 2007.
Fakatatau ki he fakamatala faka’ofa ‘a e uitou si’ene toutou feinga mo feinga mo toutou folau mai mei Hauai’i ki Tonga ni mo e te’eki ai pe lava ia ke ma’u ha taimi ‘o e ‘eiki ma’utofi’a´ ke talaoa mo e uitou´ mo hono foha lahi´ mo e foha fika ua´ ‘a ia ‘oku totonu ko ia ‘oku ‘a’ana e fo’i ‘eka ‘e 1 luti ‘e 1 pole 31 ‘a ia ne ‘osi momoi ki ai ‘ehe ‘ene tamai pea osi tali ‘ehe Kapienti ‘a ‘Ene ‘Afio´ ‘i he 2007.
Na’a ne pehē na’e toutou ha’u he meimei ta’u kotoa pe mei Hauai’i ki Tonga ke kole mo feinga’i hano taimi ke lava ai ke tali ‘ehe nopele ma’utofi’a ia kena talanoa pea ke fakamo’oni he tohi tala ‘api mo e ‘ikai pe. Na’e ha’u he 2007, 2008, 2010 – 2022 mo e ‘ikai pe lava ia ke talanoa mai. Na’e toe ha’u 2023-2026 mo e ‘ikai pe lava ia ke sio mai ki ai. Taimi lahi ‘oku ‘alu atu ko ‘ene sekelitali pe, pea ‘eke ange ‘e he sekelitali pe ko hai pea ne talaange hono hingoa. Pea tā e sekelitali, taimi nounou pe kuo fakahā ange ‘ehe sekelitali ‘oku talamai ke drop ange pē ‘ene ngaahi me’a fakapepa´ he ko hono ‘uhinga ‘oku ‘ikai ha taimi ia e ‘eiki ma’utofi’a ke sio ange ki ai he ‘oku iai ‘ene fakataha ia ‘a’ana pea ‘oku mo’ua ia ki ai.
Pehē ‘e he uitou, ko e tali tatau pe ia ‘oku toutou ‘oange he taimi kotoa. A’u mai ki he 2025 na’e ha’u ai tu’o 3 ki Tonga ni ‘o feinga kole ai pe ki ha faingamalie talanoa moe ‘eiki ma’utofi’a Lord Fakafanau mo e ‘ikai pe ke ne tali. Ko eni na’e toe ha’u ki Tonga ni he 2026 ‘o fai e feinga mo e ‘ikai pe lava ia ke ma’u hano faingamalie mo e uitou ke sio ki ai. Ko e tu’unga totonu ia o’ku ‘I ai e isiū ki he fo’i kelekeke ‘i ‘Umusi´ ‘a ia ‘oku toe liliu ki ai e hala fakakavakava´ ‘o kehe ia mei he me’a ne ‘osi maau he 2025. Toe kehe ia mei he fakapepa fakamuimui taha fakapule’anga´ ‘a ia ko e environmental and social impact assesssment na’e ‘osi tukuange ki tu’a ki he public ‘i Sepitema 2025, nae ui ko e Tonga: Sustainable Ecomomic Corridors and Urban Resilience Project Fanga’uta Lagoon Bridge (annexes, part 3 of 5) Prepared by the Ministry of Infrastructure of Tonga for the Asian Developement Bank (ADB) & World Bank pea ne nau tali ke fakapa’anga e project pea ne fakamo’oni ai e aleapau ngaue ko eni ‘i Sepitema 2025, pea tanupou ‘e he ‘Ene ‘Afio ‘i ‘Okatopa 2025 pea mole Puleanga ‘o Dr ‘Aisake Eke ‘i he fili Palemia ‘i Tisema 2025.
Hoko mai ai ‘a Lord Fakafanau ko e Palemia ‘i Sanuali 2026 – ‘Aokosi 2026 meimei mahina eni e 8 mei ai.
Ne a’u mai ai ki Fepueli 2026 kuo hā mai ai e ngaahi liliu foou, pea kau ai mo e ngaahi invoices mei he contractors ko e USD$8 miliona ko e totongi tomui, pea holoki hifo ki he USD$7.2 milliona, pea ‘i he ’ene ma’u mai ko ia´, kuo fakahā ‘e he Pule’anga lolotonga´ ‘oku toe ‘I ai e redesigned ki he mape´, pea he ‘ikai ke maau ia he taimi ni, ngalingali e osi mai ki sepitema 2026. Ka ko eni kuo osi fakahā ‘e he Palemia ‘i Sune 2026 mo Siulai 2026 he press conference ko e me’a pe ua ‘oku kei toe pea lele ngaue:
1. Ko e mape´ ne teeki ai maau mai kae lava ke kamata. ‘A ia ‘oku pehē ko Sepitema ‘e ‘osi mai ki ai.
2. Ko e ongo fo’i ‘api pe ‘e 2 ‘oku toe ki he tafa’aki ki Ma’ufanga ‘Umusī pea kuo ‘osi maau ‘a e fa’ahi ia ki Folaha´.
Ko eni kuo a’u mai ki ‘Aokosi 2026´ kuo toe ‘omai e ngaahi me’a fo’ou ki he kakai ‘o e fonua´. Kae talamai ia i ‘Aokosi 2026 kuo ‘osi maau ‘a e tafa’aki ia ki umusii ‘osi ‘ikai ha toe isiū ia ki he kelekeke´ he kuo ne ‘osi ‘omai ‘e ia e faile e ongo project mei he Potungaue Fonua´ ki he ‘Ofisi Palemia pea kuo ne toe fakahā mai e me’a fo’ou ia i he mahina ko ‘Aokosi 2026 ‘oku toe ‘I ai e fono ne fai ‘i Longoteme pea ‘oku toe ‘I ai e ngaahi ‘api ia ‘oku ofi nai ki he 10 ‘oku te’eki ai ke lava ia ‘o solova pea ‘oku kei fai ‘ene talanoa kiate kinautolu. Ko e ki’i konga si’isi’i pe eni ia ‘oku tuku atu ki he tu’unga ‘oku ‘I ai e hala fakakavakava´ ke me’a ki ai e kakai´ i he ‘ene a’u mai ki he aho ni.
ko e konga kelekeke ko ia ne ‘osi momoi ia pea toe pe ke fakamo’oni e ‘eiki ma’utofi’a´, pea ko e taufetuli ko ia mei he 2006 na’e fakahū atu ai e tohi momoi ki he ‘Eiki Ministā Lord Tuita he ‘aho ko ia ‘oku kei mo’ui lelei pē tamai ‘a Roy Salakielu Fauolo pea tali ai pe mei he kapienti i he 2007.




