Na’e fanongonongo ‘e he Pule’anga´ ha hiki vahenga 3%, ko e Fakalelei ki he Mahu’inga Fakapa’anga ‘Oku Totongi ki he Mo’ui Faka’aho´ (Cost Of Living Adjustment – COLA) ma’ae kakai ngāue fakapule’anga´ ‘i hono fakafehoanaki ki he hiki 9.5% e mahu’inga ‘o e koloa´. Ki he laui mano kilu ‘o e kakai Tonga´ – ko e tokolahi taha ‘o kinautolu ‘ikai ngāue fakapule’anga – na’e ‘ikai ha fanongonongo ma’a kinautolu.
Makatu’unga ‘i he Fakamatala Patiseti Fakata’u 2027 ‘a e Pule’anga Tonga, alea’i pea tali ‘I he ‘aho 18 ‘o Me 2026
Fakakaukau ki hano fakahā atu ‘oku hiki 3% ho’o vāhenga´ ‘i he ta’u ni. Mahalo pē te ke ongo’i hounga’ia. Mahalo ‘e a’u pē ki ha’o ongo’i ‘oku fakafiemālie. Pea ke toe fakakaukau pē ki hano toe fakahā atu – ‘i he fakamatala tatau, ‘i he peesi tatau, ‘e he pule’anga tatau – ‘oku hiki ‘aki e 9.5% ‘a e mahu’inga fakapa’anga ‘oku totongi ki he mo’ui faka’aho´ ‘i ho fonua´.
‘Oku ‘ikai ko ha hiki vāhenga eni. Ko e tu’usi vāhenga eni ‘oku fakafōtunga atu, ‘aki hono heliaki’i kehe.
Ko e tu’unga mo’oni eni ‘oku fehangahangai pea mo e tokotaha ngaue fakapule’anga kotoa ‘i he Pule’anga Tonga´, hiliange hono tuku atu ‘a e Patiseti Fakafonua ki he Ta’u Fakapa’anga 2026/2027 ki Falealea ‘i he ‘aho 18 Me 2026. Pea ki he tokolahi taha ‘o e kakai Tonga ‘oku ‘ikai ngaue fakapule’anga´ – ‘a e kakai fakamaketi, ‘a e kakai ngoue ‘i tokanga, ‘a e kau ngaue ‘i he sekitoa taautaha´, ‘a e kakai penisoni, ‘a e ngaahi famili ‘i Ha’apai pea mo e ongo Niua – na’e matu’aki ‘ikai ha fakalelei vāhenga COLA ma’a kinautolu. Ko e hiki 9.5% ‘a e totongi koloa´, moulu pe ‘ene hiki´, moulu pe ‘ene ‘au’au´.
| 9.5% Hiki e Totongi Koloa Tefito (Ma’asi 2026, NRBT) | 3% COLA na’e foaki ki he kau ngāue fakapule’anga | 6.5% Vāhenga ‘oku mole (ko e vā mama’o) | 0% Hiki ma’a kinautolu ‘ikai ngāue fakapule’anga |
‘Oku tala ‘e he ngaahi mata’i fika ‘e fā ko eni´ ‘a e talanoa ‘o e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a Tonga ‘i he ‘aho ni´. Ko e ma’u’anga ‘o e fakamatala ko eni´ ‘oku ‘ikai ko ha fakaanga mei ha tafa’aki, ‘ikai ko ha paati fakafepaki, ‘ikai koha vakai mei ha fonua muli. Ko e ngaahi mata’i fika ko eni´ ko e to’o pe mei he fakamatala patiseti ‘a e Pule’anga´ tonu pē, ‘o makatu’unga mei he ngaahi fakamatala na’e fa’u ‘e he Pangike Pule Fakafonua ‘o Tonga´ – ko e pangike pule ‘a e Pule’anga´ tonu pē. Na’e tuku atu ‘e he Pule’anga´ ‘a e fakamatala ko eni´. Na’e tali ‘e he Falealea´ ‘a e fakamatala ko eni´. Ko e fehu’i leva ‘i he taimi ni´: ko e hā ‘a e ngāue ‘e fakahoko ki ai´?
MAHINO’I ‘O E NGAAHI FIKA´: KO E ‘UHINGA MO’ONI ‘O E COLA´ PEA MO E HIKI ‘O E TOTONGI KOLOA´
Kimu’a pea ke tau hoko atu´, ‘oku taau ke fakamahino’i mahino ‘a e ‘uhinga ‘o e ngaahi tefito’i lea ko eni´ – koe’uhi ko hono vā mama’o ‘o e ngaahi kupu’i lea ni, ko e feitu’u ia ‘oku nofo ai ‘a e maumau ki he ngaahi famili Tonga´.
Ko e Fakalelei ki he Mahu’inga Fakapa’anga ‘Oku Totongi ki he Mo’ui Faka’aho (Cost of Living Adjustment — COLA) – ko e hiki fakahilitaimi ‘o e vāhenga fakapule’anga´ ‘o fakataumu’a ki hono tokonia ‘a e kau ngaue´ ke fe’unga pea mo e hikihiki ‘a e totongi koloa´. ‘I he taimi ‘oku fanongonongo ai ‘e he pule’anga ha hiki 3% COLA, ‘oku ne pehe: ‘oku mau fakatokanga’i ‘oku lahi ange ‘a e totongi ‘o e koloa´, pea ‘oku mau hiki ho’o vāhenga´ ‘aki e 3% ke tokoni’i ko e ke ke lava ‘o mo’ui.
Ko e Hiki ‘o e Totongi Koloa Tefito (Core Inflation), ‘o tatau ki hono fua ‘e he Pangikē Pule Fakafonua ‘o Tonga´, ko e hikihiki ia e totongi ‘o e koloa mo e ngaahi sevesi ‘i he ‘ekonomika fakalotofonua, hili hono to’o ‘a e totongi ‘o e me’atokoni mo e lolo ‘oku ‘ikai tu’uma’u hono mahu’inga´. Ko e mata’ifika eni ‘oku ne fakahā kia koe ‘a ia ‘oku hoko ki he totongi nofo’anga (rent), totongi ako, totongi fakafaito’o, totongi ‘o e fefononga’aki, koloa faka’api, pea mo e ngaahi sevesi faka’aho. ‘I Ma’asi 2026, ko e mata’ifika ko ia na’e 9.5%.
Ko hono fika’i´ ‘oku faingofua pea houtamaki. ‘Okapau ‘oku hiki ‘a e totongi koloa´ ‘aki ‘a e 9.5% pea hiki ho’o vahenga ‘aki e 3%, ‘oku ke ‘i ha tu’unga ‘oku ke masiva mo’oni ange ‘aki e 6.5% ‘o fakafehoanaki ki he tu’unga na’a ke ‘i ai ‘i he mahina ‘e hongofulu ma ua kimu’a ange´. ‘Oku toe si’isi’i ange ‘a ia ‘oku lava ho’o pa’anga ‘o fakatau´. ‘Oku holo hifo ki lalo ‘a e tu’unga na’e mo’ui ai ho famili´ – ‘o ‘ikai ‘uhinga eni ko ha me’a na’a ke fakahoko, ka koe’uhi ko ha tu’utu’uni fakahoko ngāue na’e makatu’unga ‘i ha fakamatala patiseti.
| “Ko e fakamatala eni ‘a e Pule’anga´ tonu ‘oku hā ai ‘a e hiki 9.5% e totongi koloa´. Ko e tali ‘a e Pule’anga´ tonu, ko e 3%. Ko e vā mama’o ‘o e ongo mata’ifika ni, ‘oku totongi ia ‘ehe kakai ngaue Tonga kotoa, ‘i he māhina kotoa” |
KO E TU’UNGA MO’ONI ‘OKU ‘I AI ‘A TONGA : KO E MAHU’INGA FAKAPA’ANGA ‘O E FAIKEHEKEHE KO ENI´ ‘I HE MĀHINA KOTOA
‘Oku ‘ikai ko ha fa’unga fakakaukau usu faka’ekonomika eni. Ko e pa’anga mo’oni eni, ‘oku mavahe mei he ngaahi famili mo’oni, ‘i he mahina kotokotoa pe. ‘Oku hā ‘i he tēpile ‘oku hoko hake´ ‘a e ‘uhinga totonu ‘o e 3% COLA ki he kau ngaue fakapule’anga ‘i he ngaahi vahenga kehekehe – pea mo e anga e mama’o ‘o ‘ene holo´.
| Tu’unga ‘i he Ngaue’anga | Vāhenga Fakamāhina | Hili ange e 3% COLA | Fiema’u ki he 9.5% | Mole Fakamāhina |
| Tokotaha ngaue fakapule’anga ‘i he tu’unga ki lalo | $800 | $824 | $876 | -$52 |
| Faiako / Neesi | $1,500 | $1,545 | $1,643 | -$98 |
| ‘Ofisa Ngāue Tu’unga Ma’olunga | $2,500 | $2,575 | $2,738 | -$163 |
| Pule Ngāue Ma’olunga – Hake | $3,500 | $3,605 | $3,833 | -$228 |
Ma’u’anga Fakamatala: Ngaahi fika’i makatu’unga ‘i he hiki e mahu’inga ‘o e totongi koloa tefito (9.5%) ‘a e Pangike Pule Fakafonua ‘a Tonga pea mo e Fakamatala Pa’anga Fakata’u 2027 COLA (35) ‘a e Pule’anga ‘i hono tuku atu ‘i he Fakamatala Patiseti na’e alea’i pea tali ‘i he 18 Me 2026.
Ko e faiako pe neesi ‘oku mole $98 ‘i he mahina kotoa´, ‘oku mole $1,176 ia ‘i he ta’u kotoa. Ko e teungaako eni ‘oku ‘ikai lava fakatau. Ko e fo’i’akau fakafaito’o ‘oku ‘ikai fakafo’ou. Ko e monomono ‘ato fale ‘oku toloi. Ko e ‘a’ahi fakaako ‘o ha ki’i leka ako ‘oku ‘ikai tali. ‘Oku ‘ikai ko ha sitesitika eni – ko e ngaahi faitu’utu’uni eni ‘oku lolotonga fakahoko ‘e he ngaahi famili Tonga, ‘i he ngaahi ‘api kotoa ‘i he fonua ni, koe’uhi na’e ‘ikai fenapasi ‘a e fakalelei vahenga COLA pea mo e Mahu’inga Fakapa’anga ‘oku Totongi ki he mo’ui faka’aho´ (Cost of Living).
KO E LELEI´: KO E ME’A ‘OKU FAKAHĀ ‘E HE COLA´
| ✅ Fakahāa’i ko e me’a ‘oku mo’oni ‘a e hiki e totongi koloa´ Ko e COLA 3%, neongo ‘ene ‘ikai fe’unga´, ‘oku ne fakafofonga’i e fakahāa’i faka’ofisiale ‘e he Pule’anga´ kuo hiki e totongi ‘o e koloa´ pea ‘oku taau ki he kau ngaue fakapule’anga ha fa’ahinga tokoni ke fetamate’aki e mahu’inga ‘o e hiki koloa´. ‘I he ta’au ‘o e ngaahi patiseti ‘i he kuo hili´, na’e ‘ikai ke fa’a faka’atā ha hiki vāhenga COLA. Ko e mo’oni ‘o hono fakakau ha fo’i hiki vāhenga ‘e taha ‘ata’atā pē, ‘oku ne faka’ilonga’i na’e fanongo ‘o ongo’i ‘e he Pule’anga´ ‘a e tokanga´. Ko e fakahāa’i ‘e he Pule’anga´ ‘oku ne fakatokanga’i – ‘oku kau eni ‘i he lau´, ‘o tatau aipe ‘okapau ‘oku ‘ikai fenāpasi ‘a e mahu’inga ‘o e hiki vāhenga´ pea mo e lahi ‘o e palopalema´. |
| ✅ Ko e tokoni fakapa’anga ki he ‘uhila (electricity subsidy) ‘oku ne ‘omi e fakafiemalie tatau pe. ‘Oku ‘omi ‘e he tokoni fakapa’anga $18 miliona ‘o e ‘uhila´ ‘i he Fakamatala Patiseti ‘o e Ta’u Fakapa’anga 2027 ha fakamanava fakapa’anga ki he ngaahi famili´ – ‘o tatau ia ki he kau ngaue fakapule’anga pea mo e kau ngaue ‘ikai fakapule’anga. ‘Okapau na’e ‘ikai, ‘e kaka fakatou’osi pe e totongi ‘o e koloa´ fakalukufua – (kau ki heni ‘a e koloa me’atokoni mo e lolo – headline inflation) pea mo e totongi ‘o e koloa tefito´ (‘ikai kau ki ai e koloa me’atokoni mo e lolo – core inflation) pea ‘e toe vā mama’o ange ai e vaha’a ‘e fakatupunga ‘e he hiki vahenga COLA ‘a ee ‘oku ‘ikai fenapasi pea mo e mahu’inga ‘o e hiki totongi koloa. ‘Oku ‘ikai ko ha fakalelei eni ki he vāhenga´, kā ‘oku ne kaniseli e konga e taha ‘o e ngaahi fakamole lalahi ‘a e ngaahi famili´. |
| ✅ Ma’u ‘e he Polokalama Tokoni Fakasōsiale (Social Welfare Scheme) ha tokoni peseti ‘e 50 ‘Oku fakakau ‘i he patiseti´ ha hiki 50% ki he vāhenga ‘o e Polokalama Tokoni fakasōsiale, ‘a ia ‘oku ne ‘oatu hā fakamanava fakapa’anga ‘oku fakatautefito ki he ngaahi ‘api ‘oku faingata’ia taha´. Lolotonga ko ia ‘a e kamata ‘i he mahu’inga ma’ulalo ‘a e vahenga ko eni´ pea ‘auhani vave ‘e he 9.5% hiki ‘o e totongi koloa ‘a e ivi fakatau e kakai, ‘oku hoko ‘a e tanaki 50% ko eni ko ha fakava’e mo’oni eni e hala fononga totonu ma’a kinautolu ‘oku ‘i he tu’unga vāhenga ma’ulalo taha´. |
‘UHINGA ‘OKU TA’EFE’UNGA AI ‘A E 3%
| ⚠️ Fakafehoanaki e 3% ki he 9.5% ko e 6.5% tu’usi vāhenga mo’oni ia ‘Oku ‘ikai ha founga fakatipilometika ke fakalea ‘aki eni. Ko ha hiki vāhenga 3% ‘i ha ‘ekonomika ‘oku lele ‘i he hiki totongi koloa (core inflation) 9.5%, ko e tu’usi vāhenga ia. ‘Oku si’i hifo e hiki vāhenga´ ‘i he hiki ‘o e totongi koloa´. ‘Oku ‘ikai tauhi heni ‘a e ivi fakatau´. ‘Oku ‘ikai ke ne tauhi ‘a e tu’unga ‘oku mo’ui ai hono kakai´. ‘Oku ne holoki kotoa eni. Heliaki ko e “Fakalelei” ki he mahu’inga fakapa’anga ‘oku totongi ki he mo’ui faka’aho´, lolotonga ia ‘oku ‘ikai “fakalelei’i” ki he mahu’inga fakapa’anga totonu ‘oku totongi ki he mo’ui faka’aho, ‘i hano fakalea si’isi’i taha´ – ko e takihala’i. |
| ⚠️ ‘Oku fuatautau eni ki he mata’ifika ‘oku hala ‘Oku ha ‘o ngali na’e fokotu’u ‘e he Pule’anga ‘a e COLA ‘o fuatautau ki he hiki e totongi ‘o e koloa fakalukufua (headline inflation – kau ki ai e koloa me’atokoni mo e lolo) ‘aki e 4.6% pea tatau pe ki heni, ‘oku ‘ikai ke ne fenapasi kakato pea mo e hiki. Ka ko e hiki ‘o e koloa fakalukufua (headline inflation) ‘a ia ‘oku kau ki ai e koloa me’atokoni mo e lolo ‘oku ‘ikai tu’uma’u hono mahu’inga fakapa’anga, ‘i he uesia ‘e he fepaki ‘i he Hahake Lotoloto, ‘oku ‘ikai pe ko e me’afua totonu ia ki he tu’utu’uni ngaue fakavahenga. Ko e hiki ‘o e totongi koloa tefito (core inflation) – 9.5% – ko e me’afua ia ‘o e me’a ‘oku hoko ki he ngaahi totongi koloa fakalotofonua ‘oku fehangahangai faka’aho pea mo e kakai ngaue. ‘Oku fatu ‘e he ngaue’aki e me’afua fuatautau ‘oku hala ‘a e tali ‘oku hala. |
| ⚠️ ‘Oku ne fakavave’i ‘a e tafea e kakai poto mo e kau mataotao ki he ngaahi fonua muli ‘I he taimi ‘oku fika’i ai ‘e ha neesi Tonga, faiako, pe ‘enisinia ‘oku to lalo ‘aki e 6.5% ‘enau vahenga totonu, lolotonga ia ‘oku liunga nima ki he valu e vahenga ‘oku ‘oatu ‘e Nu’u Sila mo ‘Aositelelia, ‘oku ‘ikai tapuni ‘e he COLA ‘a e va mama’o ko eni – ‘oku ne fakalahi ange. Ko e fakataha’i ‘o e hiki ma’olunga e totongi koloa tefito (core inflation) pea mo e hiki vahenga COLA ta’efe’unga, ko e taha eni ‘o e ngaahi me’a ‘oku malohi lahi hono teke ‘a e kakai poto’i, taukei ngaue mo mataotao Tonga ki he ngaahi fonua ‘i tu’apule’anga. ‘E mafatukituki ange e mole ‘a e kakai ngaue ‘i he faitu’utu’uni e 3% ‘i he mahu’inga ‘okapau na’e fakalelei’i kakato ‘a e hiki vahenga ‘o fakatatau ki he hiki totongi koloa. |
| ⚠️ Na’e tu’utu’uni’i fakapolitikale eni kae ‘ikai fakafounga ngaue ‘Oku ‘ikai ‘i ai ha fa’unga me’angaue ‘i Tonga ‘oku ne ha’i fakapatonu e fika’i ‘o e hiki vahenga COLA ki he hiki e totongi ‘o e koloa (inflation). ‘I he ta’u takitaha, ‘oku faitu’utu’uni ‘a e Pule’anga ki he ha e me’a ‘oku ne malava fakapa’anga ke fanongonongo. ‘Oku ‘uhinga eni ko e fakalelei vahenga ‘oku ma’u ‘e he kau ngaue ‘oku fakafalala ia ‘i he laufika fakapolitikale, mafatukituki ‘o e patiseti, pea mo ia ‘oku loto ‘a e Pule’anga ke ne taukapo’i ‘i Falealea – kae ‘ikai ko e me’a ‘oku ‘omai ‘e he fakamtala ‘oku ne fiema’u. ‘Oku taau mo e kakai ngaue ‘a e fakapapau’i, kae ‘ikai ko e ta’eta’epau mei he ta’u ki he ta’u. |
KO E TOKOLAHI TAHA ‘A IA NA’E ‘IKAI KE NAU MA’U HA ME’A ‘E TAHA
‘Oku mafatukituki e ta’efe’unga ‘o e hiki vahenga 3% COLA ‘a e kau ngaue fakapule’anga. Ka ‘oku ‘ikai ko e konga mafatukituki taha ia ‘o e talanoa ni. Ko e konga ‘oku mafatukituki taha ‘a e me’a ‘oku hoko ki he toenga ‘o e taha kotoa pe.
| ❌ Kau ngaue ‘i he sekitoa taautaha ta’efaka’ofisiale pea mo e kakai fakamaketi – matu’aki ‘ikai ha hiki vahenga Ko e ‘ekonomika sekitoa taautaha ta’efaka’ofisiale ‘a Tonga – ‘a ia ko e kau fefakatau’aki ‘i he maketi, kau ngaue ‘i tokanga fakataumu’a ki he feau ‘o e fiema’u fakafo’ituitui pe, kau ngaue faka’api, kau pisinisi fefakatau’aki iiki – ‘oku nau fakangaue’i ha konga lahi ‘o e fakalukufua e kakai ngaue, tautautefito eni ki he kakai fefine mo kinautolu ‘oku nofo ‘i he ngaahi ‘otu motu. ‘Oku ‘ikai ha fa’unga me’angaue ke ‘oatu ki he kakai ngaue ni ha hiki vahenga COLA. Na’e hiki e totongi koloa tefito (Core Inflation) ‘aki e 9.5% pea ‘ikai ha nga’unu ‘e taha ‘o ‘enau vahenga. Na’e ‘ikai ha vahe’i makehe ‘a e patiseti ma’a kinautolu. |
| ❌ Kau Ngaue ‘i he sekitoa taautaha — ‘oku nau ngaue ‘i he malumalu ‘o e ha pe ‘alo’ofa ‘o ‘enau kau pule ngaue Ko e kau ngaue ‘i he ngaahi falekoloa, ngaahi talitali’anga kakai, ngaue langa, mo e ngaahi pisinisi iiki, ‘oku nau ma’u ‘a e ha pe me’a ‘oku tu’utu’uni ‘e he ‘enau kau pule ngaue ke ‘oatu ma’a kinautolu. Ko e ngaahi pisinisi iiki mo lotoloto ‘i Tonga, ‘oku fehangahangai pe mo kinautolu pea mo e sisina ‘oku fakahoko ‘e he hikihiki ‘o e totongi koloa – ko e ‘uhila, ko e feleti, ko e naunau hu mai mei tu’apule’anga. ‘Oku ‘ikai malava fakapa’anga ke nau hiki e vahenga ‘aki e 9.5%. ‘I he ngaahi tu’unga lahi, ‘oku matu’aki ta’emalava fakapa’anga ke fakahoko ha fa’ahinga hiki vahenga. ‘Oku pulipulia ‘a e kakai ngaue ko eni ‘i he fika’i ‘o e hiki vahenga COLA ‘i he patiseti. |
| ❌ Ko e kakai vahenga malolo ‘oku nau ‘i he vahenga ‘oku tu’uma’u – ‘oku faka’au ‘auhia fakalongolongo pe ‘a ‘enau vahenga Ko ha tokotaha ngaue fakapule’anga malolo pe ko e Tonga toulekeleka ‘oku mo’ui ‘i he penisoni tu’uma’u mei he pule’anga, ‘oku nau a’usia tatau pe mo e taha kotoa ‘a e hiki 9.5% ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa tefito (core prices). Na’e ‘ikai hiki ‘enau vahenga malolo ke fenapasi mo e hiki ‘o e totongi koloa. ‘I he mahina kotoa ‘oku holo ‘a e ivi fakatau ‘o ‘enau vahenga ‘oku tu’uma’u. ‘Oku ‘ikai ke nau lava ‘o toe fakahoko ha ngaue ‘i he tafa’aki. ‘Oku ‘ikai ke nau lava fakafolau ha memipa ‘o e famili ki tu’apule’anga ke lava ma’u ha talafi pa’anga mai ‘oku fe’unga ange. ‘Oku nau fua fakalongolongo pe ‘a e mole ko eni. |
| ❌ Ngaahi kolo ‘i he ‘otu motu – fua ‘o ha totongi fakapa’anga ‘oku pulipulia ‘Oku ‘osi totongi ‘e he ngaahi famili Ha’apai, Vava’u mo e ongo Niua ha mahu’inga fakapa’anga kuo ‘osi fokotu’u ki he koloa hu mai koe’uhi ko e totongi ‘o e vaka uta koloa. ‘Oku ma’olunga ange ‘a e mahu’inga ‘o e hiki e totongi koloa kuo fokotu’u ‘i he ‘avalisi fakafonua. Ki he ngaahi komiuniti ko eni, ko e 9.5% ‘o e hiki e totongi koloa tefito (core inflation) ko e kamata’anga ia, kae ‘ikai ko e ngata’anga ia ‘o e hiki totongi koloa – pea na’e ‘ikai ‘oatu ‘i he palani ngaue ‘a e pule’anga ha me’a fakatefito ma’a kinautolu. |
| ❌ Kakai ngaue ‘i he kau talavou mo e fuofua taimi ke ngaue – ko e hu atu ki ha ‘ekonomika ‘oku faingata’a ange Ko ha talavou ‘oku hu atu ki he ngaue pe faka’osi ‘enau ako ‘i he ta’u ni, ‘oku fehangahangai ia mo e maketi ngaue ‘oku to lalo ‘a e vahenga, ‘a ia ko e mahu’inga ‘o hono totongi ‘o ha loki nofo’anga ‘i Nuku’alofa kuo kaka fakafokifa, pea ko e faka’uto’uta ke langa ha mo’ui ‘i ‘api, ‘oku faingata’a ange ia ‘i he taimi ni ‘o fakahoa ki he kuonga ‘o ‘ene ongo matu’a. ‘Oku ‘ikai fakahoko ‘e he hiki vahenga 3% COLA ma’a kinautolu. ‘Oku matu’aki ‘ikai pe ke fakangaue’i e 3% COLA kia kinautolu. |
| “Ki he kakai ngaue fakapule’anga, ko e fakafehoanaki ‘o e 3% ki he 9.5%, ko e tu’usi vahenga eni ‘oku fakamoulu. Ki he toenga ‘o e taha kotoa pe — 0%.” |
KO FE LEVA ‘A E FEITU’U ‘OKU TU’U AI ‘A TONGA ‘I HE LOLOTONGA NI?
‘I hono tanaki fakakatoa, ko e fakatata ‘oku ha mai ko ha fonua kuo fakahaa’i ‘e hono pule’anga ha palopalema faingata’a ‘o e hiki e mahu’inga fakapa’anga e mo’ui ‘a e kakai, ‘i he ‘ene fakamatala patiseti pe ‘a’ana, pea palani ngaue leva ki ai ‘aki e me’afua – ko e hiki vahenga 3% COLA ma’a e kakai ngaue fakapule’anga pe – ‘oku ‘ikai fenapasi eni pea mo e lahi ‘o e palopalema kuo ne fakahaa’i.
Ko e nunu’a ‘o e me’a ni ‘oku ne kapui ‘o mahulu atu ‘i he patiseti ‘a e ngaahi famili.
‘Oku ne fakamafasia’i ‘a e kakai ngaue ‘i he ngaue fakapule’anga ‘i ha taimi ‘oku ‘ikai fu’u malava ai ‘e Tonga ke mole atu e kakai ngaue kuo ‘osi ako’i mo fakataukei’i. Ko ha neesi ‘oku ne toki vakai ki he holo ‘aki e 6.5% ‘a ‘ene vahenga, ‘oku ofi ia ki he ‘ene fili ke mavahe ia ki ‘Aokalani. ‘Oku toe si’i hifo ‘aki e ‘uhinga e taha ke kei nofo ai ha faiako ‘oku ne lolotonga fakakaukau’i e ngaue kuo ‘oange ma’ana ‘i Pilisipeini (Brisbane). Ko ha taha tauhitohi (accountant) ta’u si’i pe ‘enisinia ‘oku toki ‘osi ako mai ‘oku ne lolotonga fakafuofua’i pe ‘oku malava a’usia ‘i Tonga e fa’ahinga mo’ui ‘oku ne fiema’u ma’ana. Na’e ‘ikai liliu ‘e he hiki vahenga 3% COLA ‘a e ngaahi fakafuofua’i ko eni ki he tafa’aki ‘alunga totonu.
‘Oku ne fakalahi ‘a e va mama’o ‘o e ta’etu’unga tatau ‘akinautolu ‘i loto pea mo kinautolu ‘i tu’a ‘i he ngaue fakapule’anga. ‘Oku sia’a ‘a e kau ngaue fakapule’anga he na’e kihi’i ‘i ai e me’a na’a nau ma’u. Ko e kau fefakatau’aki ‘i he maketi, kau ngaue ‘i tokanga, ko e kau tokoni fai fakatau, kau tokoni fakatauhi’api – na’e ‘ikai ha me’a na’a nau ma’u, pea ‘oku nau fehangahangai pe pea mo e totongi koloa tatau kotoa. ‘I ha fonua ‘oku ‘oku fekuki mo e 25% ‘o e masiva (poverty), ‘oku ‘ikai ko ha ta’etokanga si’isi’i eni.
Pea ‘oku ne fakahoata e me’a fekau’aki mo e anga e fengaue’aki ‘a e Pule’anga pea mo ‘ene ngaahi fakamatala. Na’e ha ‘a e 9.5% ‘o e hiki e totongi koloa tefito (core inflation) ‘a e Pangike Pule Fakafonua ‘a Tonga ‘i he fakamatala patiseti ‘a e pule’anga. Ko e pule’anga pe na’a ne fokotu’u ‘a e fika koia ki he patiseti. Na’a nau ‘ilo’i ‘a e ‘uhinga ‘o e mata’i fika ko eni. Na’e fakahoko ‘a e tu’utu’uni ngaue ‘o e 3% ‘aki ‘a e ‘ilo pau e ‘uhinga ‘o e 9.5% ki he patiseti faka’api ‘a e ngaahi famili. ‘Oku taau ki he faitu’utu’uni ko eni ‘a e vakai’i faka’auliliki, ‘omai hono ngaahi fakatonuhia’i, pea mo ha palani ngaue.
KO E ME’A ‘OKU TOTONU KE FAI ‘E HE PULE’ANGA ‘I HE TAIMI NI
‘Oku ‘ikai fe’unga ‘a e fakaanga ta’e’iai ha fa’unga palani ngaue ke fakahoko ki he tu’unga ‘oku tau ‘i ai ko eni. Ko e ngaahi me’a eni ‘oku malava pea totonu ke fakahoko ‘e he Pule’anga – fakatou’osi pe ‘i he lolotonga ni pea mo e ngaahi patiseti ‘e ta’au ka hoko mai.
- Fakahoko hano vakai’i fakavavevave ‘o e COLA — ‘Oku totonu ke toe vakai’i ‘a e fika 3% kimu’a pea ‘osi ‘a e ta’u fakapa’anga ko eni. ‘Oku fakatou ma’ama’a fakapa’anga pea malava taukapo’i mo poupou’i ha fakalelei’i fakalahi atu ‘o e COLA, ‘o fuatautau ki he mahu’inga ‘o e hiki totongi koloa tefito (core inflation) kae ‘ikai ko e hiki e totongi koloa fakalukufua (headline inflation). Ko e fakamole fakapa’anga ‘o e hiki vahenga COLA 7% fakafehoanaki ki he hiki vahenga COLA 3% ‘oku mo’oni ia – ka ‘oku toe mo’oni pe pea mo e fakamole ‘i he mole e kau ngaue kuo ako’i mo fakataukei’i ki he hikifonua ki tu’apule’anga.
- Fakalao’i ha fa’unga me’angaue ‘oku ‘otometiki pe fika’i hangatonu ‘a e fakalelei ki he hiki ‘o e totongi koloa — ‘Oku totonu ke ha’i hangatonu ‘a e fika’i ‘o e hiki vahenga COLA ki he tu’unga hiki faka’ofisiale ‘o e totongi koloa tefito ‘a e Pangike Pule Fakafonua ‘a Tonga, kae ‘ikai ko e fakahoko tu’utu’uni fakapolitikale ki he ta’au mai ‘a e patiseti takitaha. ‘Oku taau ki he kau ngaue kotoa ke ‘i ai ha tu’unga fakafuofua’i pau ‘oku lava ke nau ‘amanaki ki ai. ‘Oku taau ki he Pule’anga ke fakamavahe’i mei he pangai fakapolitikale fakata’u ‘o e faitu’utu’uni ki he me’a ‘oku lava ke ne fanongonongo ‘e he Pule’anga.
- Fo’u ha tokoni fakapa’anga fakavavevave ki he mahu’inga fakapa’anga ‘o e mo’ui ‘i Tonga ma’ae ngaahi famili ‘oku ‘ikai ngaue fakapule’anga. — Ko ha totongi ‘oku fakataumu’a pea fakataimi ki he ngaahi famili ‘oku tu’u lavea ngofua taha – tautautefito eni kia kinautolu ko e kau ngaue taautaha ‘ikai faka’ofisiale, ngaahi famili ‘i he tukui motu, kau vahenga malolo – ‘e fakakakato tonu eni ‘a e va mama’o ‘oku ‘ikai kapui ‘e he COLA. ‘Oku ‘ikai fiema’u ki heni ke lahi. ‘Oku fiema’u pe ke ‘i ai pe fakangaue’i ha tokoni pehe.
- Fokotu’u ha va’a ki hono sivi’i e totongi koloa mo e fakafepaki’i e hiki fakaehaua e totongi koloa — ‘I ha fakangatangata e fe’au’auhi fakalotofonua, ‘e lava ‘e he sekitoa fakatau fakamovetevete ‘a Tonga ‘o hiki ‘a e totongi koloa ‘o si’isi’i pe ‘a hono ola tamaki. Ko ha fatongia faka’ofisiale ‘o e sivi’i ‘o e totongi koloa, pea mo ha taukei ngaue malava ke fakatotolo’i pea fakaha ki he kakai ha hiki totongi koloa ta’e totonu, te ne fakamalohinga ‘a e fe’au’auhi ‘i he maketi pea tukuatu mo ha fakamatala ‘oku mo’oni ki he kakai fakatau koloa.
- Fakahu pa’anga ki hono ngaohi fakalotofonua ‘a e me’atokoki ke holoki ‘aki ‘a e hiki ‘o e koloa ‘oku hu mai mei tu’apule’anga — Ko e koloa vesitapolo kotoa, koloa m’eatokoni foha, fua’imoa kotoa ‘oku ngaohi ‘i Tonga, ko ha koloa ia ‘e taha ‘oku si’i hifo ‘aki ‘a e koloa ‘oku ‘ikai fiema’u ke tau totongi ki hono hu mai mei tu’apule’anga. Ko ha fa’unga polokalama ‘oku ne fakafehokotaki ‘a e kelekele lala ‘ikai ngaue’aki, foki mai ‘a e kakai ngaue fakafaha’i ta’u (seasonal workers), pea mo e tokoni fakapa’anga ki he ngoue, ko e fa’unga solova’anga ia ki he hiki e totongi koloa tefito (core inflation) ki he tafa’aki ‘o e koloa fakame’atokoni.
KO HONO ‘AOFANGATUKU: KO HA MATA’I FIKA ‘OKU FIEMA’U KI AI HA TALI
‘Oku totonu ke fakahikihiki’i ‘a e Pule’anga Tonga ki he me’a ni ‘e taha: ko e faitotonu. ‘Oku faka’asi ‘a e hiki totongi koloa tefito 9.5% ‘i he patiseti. Na’e ‘ikai ken au fufu eni. Na’a nau fakahu atu eni ki he Falealea.
Ka ko e ngaue ha mahino ki tu’a, ko e ‘uluaki sitepu pe ia. Ko e me’a ‘oku hoko mai hili ‘a e ngaue ha mahino ki tu’a, ko e taliui ki he ngaue kuo fakahoko. Pea ‘oku ‘uhinga ‘a e taliui, ko e ‘oatu ‘e Falealea ‘a e ngaahi fehu’i faingata’a ‘oku fiema’u ‘e he COLA 3%:
| “Na’a mou tala kia kimautolu na’e hiki 9.5% ‘a e totongi koloa. Na’a mou foaki ‘a e 3% ki he kau ngaue fakapule’anga. Na’e ‘ikai ha me’a ne mou foaki ki he toenga ‘o e taha kotoa pe. Ko e ha ho’omou palani, pea ‘oku kamata ‘afe?” |
Ko Tonga ko e fonua ‘oku mahulu ‘i he angamaheni ‘a ‘ene to’onga tuiaki-ke-ikuna. Kuo fe’ao mai ‘a hono kakai ‘i hono matu’uaki e ngaahi saikolone, ko e puna ‘o e mo’ungaafi, ko e penitemika, pea mo e faingata’ia ‘i he hikihiki e totongi e lolo, ‘aki e to’onga faka’ei’eiki mo e laumalie taha fakakolo. Ka ‘oku ‘ikai ta’efakangatangata ‘a e to’onga tuiaki. ‘Oku fao’i ‘o manifi ‘i he taimi ‘oku hiki ai e totongi koloa pea ‘ikai muimui ai ‘a e vahenga. ‘Oku fao’i ‘o manifi ‘i he taimi ‘oku to nounou ai e fakahoko fatongia ‘a e pule’anga ki he fakamatala pe ‘a’ana ‘aki ‘a e peseti ‘e 6.5.
‘Oku ‘ikai fe’unga ‘a e hiki vahenga COLA 3%. ‘Oku ‘ilo’i eni ‘e he Famili Tonga kotoa. ‘I he taimi ni leva ‘oku ‘i he Falealea ‘a e fatongia ke ne fakaongo mai – le’olahi, ‘i he lekooti, pea mo e tu’utu’uni e fiema’u pau ‘o ha palani ‘oku fenapasi mo e lahi ‘o ia ‘oku fakahaa’i tonu ‘e he ngaahi fika.
All figures in this article are drawn directly from the Government of Tonga FY2027 Budget Statement tabled before Parliament on 18 May 2026, and from National Reserve Bank of Tonga (NRBT) inflation data cited therein. The COLA figure of 3% is as announced by Prime Minister Lord Fakafānua in his budget presentation. Core inflation of 9.5% is the NRBT’s official figure for March 2026. Salary calculations are illustrative and based on approximate mid-range civil service salary bands.
