To’oto’o konga lalahi ‘o e polokalama talatalanoa makehe mo e CEO pe Pule Ngāue Lahi, ‘a e Potungāue Fonua´, Savea´ mo e Ngaahi Koloa Fakaenatula – Taaniela Kula:
1. ‘Oku fu’u fiema’u ha kau ngāue toko lahi, ngaahi me’angāue lahi, mo e pa’anga lahi ke lava ‘o fakalelei’i ‘aki mo fakatoko lahi e kau ngaue mo e ngaahi me’angāue ‘a e Potungāue ke fakasi’isi’i ai e fetaliaki´ mo e fiutali e kakai e Fonua´.
2. Fe’unga e pa’anga ‘oku fakamole atu ‘ehe Potungāue´ mei he he’enau patiseti´ moe $6.7 miliona tupu ‘i he tau. Ko e pa’anga ‘oku lava ‘e he Potungāue ‘o tānaki mai he ta’u ko e $1.2 miliona tupu pē ia. ‘I he tu’unga ko eni ‘oku lahi ange fakamole´ ‘i he lahi e pa’anga ‘oku tānaki mai´.
3. Liliu e founga ngāue´ ke fakasi’isi’i e fekihiaki mo e ‘eke ‘e he kakai´ ‘enau totonu ki he kelekele´. Fiema’u ke fakatokolahi ‘a e kau ngāue´ pea mo e kau loea ‘a e Potungaue´ he ‘oku fu’u lahi e ‘eke totonu fakakelekele, pea ke toe masila ange ‘a e me’a ‘a e Potungaue´ ‘oku fakahū ki he Kapineti.
4. Ko e tu’u ‘a e Lao´, ko e Fakamaau’anga´ pē ‘oku ne lava ‘o liliu ha lisi kuo ‘osi lesisita. ‘Oku ‘ikai ke lava ‘e he Minisita ‘o fakafoki ha lisi kuo ‘osi lesisita. Ko e founga ngāue ‘i he taimi ni, ‘oku fakahū ‘e he Potungaue Kelekele´ ki he ‘ofisi ‘o e ‘Ateni Seniale pea mei ai ki he Fakamaau’anga, ‘o fokotu’u atu ko e lesisita na’e hala pea ‘oatu mo e ngaahi makatu’unga na’e hala ai e lesisita´. ‘Okapau te ne tali ke liliu e lesisita´ pea toki liliu e lesisita´. Ko e fakamole kotoa ki ai ‘oku fua ia ‘e he Pule’anga´.
5. ‘Oku fakahoko ‘e he Potungāue´ ‘a e ngāue´, pea lipooti ‘a e CEO ki he Minisita Fonua´ pea lipooti ‘a e Minisita Fonua´ ki he ‘Eiki Palemia´. Ko e ngaahi fakamatala tuku atu kotoa pē, ‘oku ‘alu ia mei he ‘Eiki Palemia´ ‘o kau ki ai ‘a e ngaahi fakamatala felave’i mo e Hala Fakakavakava Fanga’uta pea mo e toe lisi ‘a e NDRMO mei he Tonga Power Ltd.
6. ‘Oku tu’u pe ‘a e Kupu 84 mo e 85 ‘o e Lao Kelekele´, ‘oku ‘ikai ha liliu ki ai. ‘Oku ‘ikai lava ‘e ha fototehina ‘osi ma’u ‘api, ‘o tala ‘api ki ha ‘api ‘uta pe ‘api kolo ‘o hano ta’okete kuo pekia. Ko e foha, mokopuna pē ‘ofefine te’eki mali pē ‘oku lava tohi tala ‘api ki ai. Ko e fakatonutonu ‘o e 2020, ko e liliu pe ‘a e ngaahi fakalea ‘e ni’ihi ke fakaonopooni ange kā ‘oku ‘ikai ke ne liliu ai ‘a e Lao Kelekele´.
7. ‘Oku ‘i ai ‘a e Komiti Ngāue ‘a e Potungaue Fonua´, ‘oku ngāue ki ha ngaahi fehalaaki pe palopalema fakakelekele ke fakatonutonu ‘o kau ki ai ha ngaahi me’a felave’i mo e Kupu 84-85. Ko e Komiti Ngāue ko eni´, ‘oku Sea ai ‘a e Minisita Fonua´ pea ko e kau memipa´ ko e CEO ‘o e Potungaue Fonua, CEO ‘o e PSC, Loea ‘e 2 pea mo e fakahinohino lao ‘a e Pule’anga.
8. Ko e founga totonu ki ha ngaue langa ‘i ha konga kelekele ko e :
‘Uluaki – Lesisita ‘a e kelekele ‘i ho hingoa (tala’api pe lisi)
Ua – Fakapapau’i ‘oku ‘osi maau ‘a e aleapau lisi ‘okapau ko e lisi
Pea fakahoko leva ‘a e ngaue langa. ‘Oka langa ha fale ‘i ha konga kelekele ‘o ha taha kehe, ‘e hoko ‘a e fale ko ia´ ko e fale ia ‘o e tokotaha ‘oku lesisita ai ‘a e kelekele ko ia´.
9. Neongo e lahi e ngāue´ moe ngaahi pole kotoa pē, ko e Faitotonu´ pe taha ‘e lava ke fakaola lelei ai ‘etau ngaahi ngaue´. Ko e fakamo’oni ako mahu’inga taha pe ia ko e FAITOTONONU´. Ko e kī ia ke fai ‘aki ‘etau ngāue he ‘aho kotoa pē neongo ‘ene faingata’a mo lahi e ngaahi pole´.
10. Ko e CEO eni na’e kamata ngāue ‘i he Potungaue´ ‘i he 1995 ‘i he tu’unga ko e tokotaha akoako tā palani moe tā mape. Kuo ne ngāue ‘i he ngaahi tafa’aki kehekehe ‘i he loto Potungaue´ ‘o kau ki ai e va’a sio loki´ mo e palani kolo´. Na’e hoko ko e tokoni CEO ‘i Me 2012 pea hoko eni ki he lakanga CEO ‘i he ‘aho 23 Sanuali 2024´. Mei he 2012, kuo ngāue ‘a e tokotaha ni ki he kau Minisita fakakatoa ‘e 4, ‘Eiki Palemia fakakatoa ‘e 5 mo e Palemia Le’ole’o ‘e 2. ‘Oku ma’u ‘e he tokotaha ni ‘a e taukei ngaue lelei, poto fakapotopoto mo e ngaahi a’usia lahi ‘oku hoko ko e poutuliki kiate ia ‘i hono tu’unga CEO mo e ngaue tataki ‘oku ne fakahoko ki he Potungaue´. Ko e ta’u fakakatoa ‘aki eni ‘e 31 ‘ene fakahoko fatongia ma’ae Potunga Fonua, Savea mo e Ngaahi Koloa Fakanatula´.
