88.1 FM Letio ‘a e Kakai / Kalonikali Tonga: Ko e Faito’o Ta’efakalao´ mo e ngaahi faihia fa’ufa’u fakakautaha´, ko e taha ia e ngaahi pole fakatu’utamaki lahi taha ‘oku fehangahangai mo Tonga´. Ko e hā ‘a e tu’unga mo’oni ‘oku ‘i ai ‘a Tonga ‘i he lolotonga ni´?
Polisi Komisiona: Ko e fehu’i lelei mo’oni ia pea ko e fehu’i faingata’a ke tali. ‘I he māhina ‘e ono kuo maliu atú pe ofi ki ai, ‘oku laka hake ‘i he toni ‘e 20 ‘a e lahi ‘o e faito’o konatapu kuo puke ‘i hono fakafou mai ‘i he Pasifiki´ ko e fakataumu’a ki ‘Aositelēlia´. Na’e fakahoko ‘a e fakataha Transnational and Organized Summit ‘i Fisi ‘a ia na’e tataki fakataha eni ‘e he Potungaue Polisi ‘a Fisi´ mo e Potungaue Polisi Fakatahataha ‘a ‘Aositelelia´. Na’a mau monū’ia ‘i he kau mai ‘a e Palemia mo e Minisita Polisi´ ‘i he kau fakaafe na’e ‘i he fakataha´. Ko e taha ‘o e ngaahi me’a na’e ola mei he fakataha ko eni´:
‘Uluaki – ‘Oku ‘ikai keu tui ‘oku ‘i ai ha’atau fakatātā mo’oni ‘o e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e palopalema ko eni´ ‘i Tonga ni ‘o makatu’unga eni ‘i he ‘ikai ke ‘i ai ha’atau fakamatala fakamo’oni fakasaienisi. Ko e me’a leva ‘oku mau fakahoko ‘i he taimi ni´, kuo mau ‘osi ma’u ‘a e fakangofua mei he Kapineti´ ke fakahoko ‘a e wastewater analysis. Ko e ‘analaiso eni ‘oku ngaue’aki ‘a e vai mei he sepitiki´. ‘E ‘omai ‘e he ola ‘o e ‘analaiso ko eni´ ha mata’ifika ‘e lava ke fakafuofua ko e tu’unga ia ‘oku ‘i ai ‘a e fiema’u´ – demand. Pea ko ‘emau lava pe ‘o mahino’i ‘a e fiema’u´, ‘e lava ke kamata fa’u ki ai ha ngaahi palani ngaue. Fakatātā ‘aki eni, ‘okapau ‘e fakahoko ‘a e sivi ko eni´ ‘i he taha ‘o e ngaahi ‘apiako kolisi´, ‘e ‘ikai ke ne ‘omi ‘e ia e hingoa ‘o ha tamasi’i ako pea ‘oku ‘ikai ‘uhinga pehe ‘a e ‘analaiso ko eni´. Ko e fika te ne ‘omai´, te ne talamai kia kimautolu ‘a e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e fiema’u (demand) pea mo e ngaue’aki´ (usages). ‘Oka ‘i ai ha palopalema ‘i ha ‘apiako ma’olunga, temau fiema’u ke vahe’i ki ai ‘emau ivi ngaue´. ‘Oku fakataumu’a eni ki he tafa’aki ‘o e faito’o ta’efakalao´ pea mo e tafa’aki ki he ako´. Kiate au ko e konga eni ‘oku pulia ‘i he anga e ngaue fakataha´ ‘i he lolotonga ni. ‘Oku ‘ikai ke mau fengaue’aki fakataha ‘o hange koia ‘oku totonu ke fakahoko fekau’aki mo e tafa’aki ko eni´. ‘Oku matu’aki faingata’a ke ‘ilo ko e hā ‘a e lahi ‘o e ma’u pe ngaue’aki ‘o e faito’o ta’efakalao´ – consumption rate.
Ko e tu’unga ‘oku ou pehe ‘oku tau lolotonga ‘i ai´, ‘oku kaka ki ‘olunga ‘a e tu’unga ngaue’aki (usage) ‘o e faito’o ta’efakalao´ ‘i Tonga ni.
‘Okapau te tau vakai ki he wastewater analysis – ‘analaiso ‘o e vai sepitiki – ‘i ‘Aositelelia´ ‘i he ta’u ‘e 9 kuo ‘osi´, ko e mahina ‘e 12 kuo ‘osi´ ‘oku kaka ‘aki ‘a e peseti ‘e 21. Ko e palopalema lahi ‘aupito eni ki ‘Aositelelia, palopalema lahi ki Nu’u Sila pea toe puke ‘a e toni ‘e 4.2 kokeini ki mui ni mai. Ko e ngaahi faito’o ta’efakalao ko eni´ ‘oku ‘ikai fakataumu’a ia ki Tonga pea ‘oku ou faka’amu ke fakamahino lelei ia, kā ko e palopalema ‘oku malava ke mau iku pe ‘o fehangahangai mo ia´, ‘oku ui ko e ‘seepage’ pe ko e aafuhia. Fakatātā ‘aki eni: ‘Oka ngaue’aki ‘a Tonga ko ha halanga ki hono fetuku ‘o e faito’o´ ‘i he Pasifiki´ – ‘i he taimi ‘oku fakahoko ai ‘a e totongi ki he fakafou mai ‘i Tonga´, ‘oku ‘ikai ke totongi ange ‘e he ngaahi kautaha mo e kulupu ‘oku nau ngaohi mo tufaki ‘a e faito’o´ ‘aki ‘a e pa’anga, kae ‘i he taimi ‘e ni’ihi ‘oku fa’a totongi ‘aki pe ‘a e faito’o ‘i he fakakaukau ke ‘alu ‘o ngaue’i ho’o pa’anga´ ‘aki ‘a e koloa ‘oku ‘oatu kiate koe´. Ko e me’a ‘e ua teu talanoa ki ai ‘i heni:
‘Uluaki: ‘Oku ‘i ai ‘a e kulupu ngaue taha kuo fokotu’u fo’ou mo Nu’u Sila mo ‘Aositelelia fakataha mo e Potungaue Polisi ‘a Colombia ke taketi’i ‘a e faito’o ta’efakalao ‘i he feitu’u tonu, pe sino tonu ‘oku nau ngaohi´, koe’uhi ke ‘oua na’a a’u ki tahi kae kamata mei ai ‘a ‘ene ha’u ki he Pasifiki´.
Ua: ‘Oku mau ngāue mālohi ‘aupito ‘i he ‘emau fengaue’aki mo homau ngaahi hoa ngāue ‘i he ngaahi fonua ‘o e Pasifiki´ ke toe lelei ange ‘emau ngāue fakataha ki he ‘emau ngaahi ma’u fakamatala tanaki´. ‘Oku mau fakamamafa lahi ki he ‘emau tafa’aki tanaki fakamatala´ mo e tafa’aki fakataukei´ koe’uhi ke lava ma’u e ‘ata mo’oni ‘o e me’a ‘oku hoko´.
‘Oku ou lave’i ko e faito’o ta’efakalao´ ko e taha ia e ngaahi me’a ‘oku tokanga lahi ki ai ‘a e kau fanongo´ pea pehe ki he toenga ‘o e fonua´ pea ‘oku ou lave’i na’e tō folofola ‘a e Tama Tu’i´ fekau’aki mo e faito’o ta’efakalao´ ko e pole lahi ia, ‘i he 2018 pea toe tō folofola pe ki ai ‘i he 2019´. ‘Oku ou pehē pē ‘oku totonu ke tau ki’i pule’i pe ‘a e anga ‘e tau talanoa’i ‘a e tu’unga palopalema ‘oku ‘i ai e faito’o ta’efakalao´ ‘i Tonga ni´. Te u ‘alu ki ha fakataha’anga pea lea ‘aki ai ‘e ha ni’ihi – ko Tonga´ ko e ‘wash-wool drugs’. Ko Tonga ‘oku ‘ikai ko ha ‘wash-wool drugs’ ia. Ko Tonga´ ‘oku palopalema ‘a e faito’o ta’efakalao´ ai pea ‘oku hoko eni ko e pole lahi, kā ‘oku ‘ikai ko ha fonua ‘wash-wool drugs’. Ko ‘eku tali ia ‘i he tu’unga ko eni.
‘Oku mau lolotonga ngaue ke mahino’i e tu’unga totonu ‘o e fiema’u´ – demand – pea ke ‘i ai ha fakamo’oni fakasaienisi ‘oku teke mui mai ai, pea mau lava sio ki he tu’unga ‘oku ‘i ai e ngaue’aki´ – consumption rates. Teu fakama’ala’ala atu pe ‘a e konga ko ia – ko e tu’unga ngaue’aki ‘a ‘Aositelelia ko e toni ‘e 27 ‘i he ta’u ‘o kau kotoa ki ai ‘a e kokeini, ‘aisi mo e heroin. Ko e tokolahi e kakai ‘o e fonua ‘oku fakafuofua ki he 27 miliona. ‘Okapau te ke vakai ki he toni ‘e 1 ki he kakai ‘e 1 miliona, pea toe veteki hifo ki he tu’unga ngaue’aki ‘o e faito’o´, ko e kilo ‘e 100 ki he kakai ‘e 1 kilu (100,000). ‘Okapau ko e tokolahi ‘o e kakai ‘o e fonua ‘i Tonga ni ko e taha kilu, valu afe (108,000) pea ma’u ‘a e tu’unga ngaue’aki – consumption rate – ‘i he kilo ‘e 100, teu matu’aki hoha’a ‘aupito ki he tu’unga koia´. Kaikehe, te mau tali ke ma’u mai ‘a e ola ‘o e ‘analaiso wastewater. Ko e me’a ‘e taha fekau’aki mo eni´, ‘e fakahoko ‘a e sivi ko eni´ fakahili mahina tolu ‘i he ta’u ‘e 2 ka hoko mai´. ‘Oka ‘ikai ke lava ma’u ha ola ‘oku ne fakamahino pau mai ‘a e tu’unga fiema’u – demand – te mau kei ma’u pe ‘a e ‘ilo pe ‘oku nofo pe ‘i he tu’unga tatau pe ‘oku kaka ki ‘olunga pe ko e ngaahi tu’utu’uni ngaue kuo mau fokotu’u´ ‘oku ne tuku hifo.
Ko e ta’u eni ‘e ono ngofulu ‘a e tau’i ‘o e faito’o ta’efakalao´. Kuo tuku hifo ‘a e fiema’u fakamamani lahi? Ko e tali ki ai, ‘ikai. Koia kuo ‘i ai ‘emau ngaahi alēlea mo e pule’anga heni´ pea mo ‘emau ngaahi hoa ngaue ‘i Nu’u Sila ki ha polokalama fakafetongi mo ha polokalama fakalelei ki he fakamaau totonu´ ‘aki e fapotalanoa’aki ‘a e faka’iloa´ mo e mamahi´.
Ko e palani fa’ufa’u ngaue ki he Faito’o Ta’efakalao´ ‘oku ‘i ai e poutuliki ‘e tolu:
‘Uluaki – ko e Supply Reduction pe ko e holoki ‘o e tufaki
Ua – ko e Demand Reduction pe ko e holoki ‘o e fiema’u
Tolu – ko e Harm Reduction pe ko e holoki ‘o e uesia pe nunu’a kovi.
Naʻe faʻu ʻe he Palemia´ ʻa e kupuʻi lea ko ʻeni´ ʻi he konifelenisi ʻi Fisi ‘i MomiBay – ʻoku ʻikai ko ha ngaue matatali pe ʻeni ʻa e puleʻanga´. Ko e ngaue matatali eni ʻa e fonua´ kotoa. Ko e meʻa ʻoku mau fiemaʻu ke fakahoko´ ko hono fokotuʻu ha polokalama takiekina ‘i ha hala kehe pea mo hono poupou’I pe tokonia e to’utupu´. Ko e peseti ‘e 80 ‘o e kakai ‘oku mau ngaue ki ai´, ko e kakai lelei pe ka ‘oku nau lolotonga tofanga ‘i ha ‘aho tamaki. ‘Oku ‘i ai pe ‘a e kakai matu’aki kovi ‘i Tonga pea mo mamani lahi ‘oku fiema’u pe ia ke ‘ave ki he pilisone´. Kā ‘oku ‘i ai pe ‘a e fa’ahinga, ko e fiema’u pe ha ki’i taimi mo ha tokoni. ‘Oku ngāue eni ‘o tatau ki ha penolo fakakomiuniti´. ‘Oku mau kei ‘i he kamata’anga ‘o hono tuku atu ha fakakaukau fakafou ‘i he pule’anga´ pea mo sio ko e hā e founga ‘e malava fakahoko ha ngaue ki heni. ‘Oku mau kei kamakamata, ‘i he hoa ngaue mo Nu’u Sila, ki ha polokalama ‘ahi’ahi. Ko e konga eni ‘o e ngaue ‘oku mau faka’amu ke fakahoko. ‘I he taimi na’a ku kamata ngaue ai heni, na’e fe’unga pe ‘a e pilisone´. ‘I he taimi ni ‘oku si’i ia ki he tu’unga kuo a’u ki ai´. Kā ‘oku ‘ikai fe’unga ‘a e lao tautea´ mo e tu’utu’uni ngaue popula´ ki hono solova e ngaahi palopalema ‘oku aka loloto fakasosiale´. Ko e ngāue ki heni´ ‘oku kau ki heni ‘a e ako´, kau ki ai ‘a e mo’ui lelei´, kau ki ai ke ‘iai ha ngaahi faingamalie´, kau ki ai ‘a e fengaue’aki fakataha mo e kakai´. ‘Oku mau lolotonga sio ki hano fakahoko ha polokalama ‘ahi’ahi mo e Sione Foundation, Police Citizen Youth Club – ko ‘emau Polisi Ifi´, ‘oku ou tui ko e taha ia ‘o ‘emau me’angaue longomo’ui taha ki he komiuniti´. Kuo mau toe fokotu’u fo’ou ‘a e Timi ‘Akapulu Polisi ‘i he ta’u ni, ko e hili ia ha ta’u ‘e 22, pea ‘oku taumu’a eni ke ‘ave ai kimautolu ki tu’a ki he komiuniti´ pea ke kau atu ki he komiuniti´ kae ‘ikai ko e potungaue ‘oku ‘i heni pe ke fakamalohi’i ‘a e tauhi lao´. Ko e tafa’aki lelei ki heni´ ko ‘emau timi ‘akapulu – ko e toki tapuni atu eni ‘emau ngaahi faingamalie tohi kole ki he to’u va’inga hoko pea kuo ‘i ai ha ni’ihi ko e memipa ‘o e ngaahi timi na’a mau ‘osi va’inga’i, kuo nau tohi mai ke kau ki he ‘emau timi´. ‘Oku nau tohi mai koe’uhi ‘oku nau sio ‘o ‘ilo ‘a e ngaue ‘oku mau fakahoko´ pea ‘oku nau fie kau ki he ngaue koia´. Kuo mau ma’u ‘a e ngaahi fakamatala lelei fekau’aki mo ‘emau timi ‘akapulu kae hange ko ‘eku lau´ – ‘oku ‘ikai totonu ke fakafalala ‘a e ngaue ni ki he fakahoko fatongia ‘ata’ata pe ‘a e fakamaau’anga´ ke solova e ngaahi palopalema fakasosiale´.
88.1 FM Letio ‘a e Kakai / Kalonikali Tonga: ‘A ia ‘i he taimi ni ‘e lava ke mau loto ma’u ‘oku ‘i ai ‘a e kau ‘ofisa polisi mo’ui lelei ‘i heni ke nau ngaue matatali atu ki he ngaahi fiema’u ‘a e kakai.
Polisi Komisiona: ʻOku malie ho’o fakalea ko ia koeʻuhi he ʻoku ʻi ai ʻemau palani ki he moʻui lelei mo e tu’unga lelei ‘a e mo’ui ‘o e kau polisi´. ʻI he ‘eku ‘uluaki kamata heni´, naʻa mau kamata ʻaki e vakai ki he tu’unga moʻui lelei fakaʻatamai mo e moʻui lelei fakaesino´. ‘Oku teu ke kamata ‘a e konga hono ua ‘o e palani ko eni´. Kuo mau maʻu ha tokoni fakapaʻanga ʻoku fakafou mai mei ʻAositelelia, ki ha ngaahi fale koniteina fakamalohisino, ‘a ia ʻe ʻalu ki Haʻapai, Vavaʻu mo ʻEua. Kuo mau maʻu ha paʻanga tokoni ke langa ha fale warehouse foʻou ʻi heni, ʻa ia ʻe kau ai e tafa’aki ki he fakamalohisino ‘oku foʻou mo lelei ange. ʻOku mau feinga ke akoʻi ha kau faiako fakamalohisino koeʻuhi ke mau moʻui lelei ki hono tauhi ‘a ia ‘oku mau ngaue ki ai´ ka ko e konga hono ua ʻo e polokalama ko ia´ ʻoku mau fiemaʻu ke kamata fakahoko ha ngaahi polokalama mo e fanau´ lolotonga e ngaahi ʻaho malolo fakaako´. ʻOku mau loto ke mau kau atu ki he komiuniti´ pea ‘i he taimi tatau ʻoku mau toe fie tā e sipinga ‘o e hala ‘oku kehe ange mei he ‘alunga e ngaue’aki ‘o e faito’o ta’efakalao´.
88.1 FM Letio ‘a e Kakai / Kalonikali Tonga: Fakatatau ki he Minisita Polisi 2025, na’a ne tuku mai ai e fakamatala ‘i Sune 2025 ‘o pehe ‘oku ‘i ai ‘a e holo peseti ‘e 98.8 ‘i he puke ‘o e faito’o ta’efakalao ‘aisi. Koe’uhi ‘oku ‘ikai ‘omai ‘e he Minisita ‘a e tupunga´ – ‘oku ‘uhinga nai eni ‘oku holo ‘a e fefakatau’aki´ pe ‘oku toe lelei ange hono hū fakafufū mai´ pe ko e hiki e totongi ‘i Tonga ni´?
Polisi Komisiona: Ko e ta’u ‘e taha kimu’a peau kamata ngāue heni´, na’e lahi ‘a e faito’o ‘aisi na’e puke´. Pea ko e talu mei ia ‘oku te’eki ke ‘i ai ha toe puke ‘o ha faito’o lahi pehe´. ‘E ta’efakapotopoto kiate au keu pehe kuo ‘osi ‘aupito, he ‘oku ‘ikai ko e me’a ia ‘oku hoko´. ‘Oku ‘i ai ‘a e faingamalie kotoa pe, na’e ‘ikai ke mau ma’u ha uta faito’o na’e hū mai. Te u pehe pe ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi malohinga lelei ‘a Tonga ni. Kiate au ko e taha ‘o eni´, ko e ngaahi mahu’inga’i me’a fakafonua mo e fa’unga fakasosiale ‘oku fakatupulekina ‘i ha sosaieti ‘oku tataki fakatu’i. Pea ‘i he tu’unga ko ia´, ‘oku fakatahataha’i ‘a e taha kotoa ki he ‘ene tui fakakalisitiane´, ki hono famili´, ki hono ngaahi kaungame’a´. ‘Oku tau vakai pe ki ai ‘i he katoanga’i e ta’u ‘e 200 ‘o e lotu´ ‘e he Siasi Uesiliana´. Pea ko e me’a pe ia ‘oku fiema’u ke mau fengaue’aki mo ia´.
Ko e taimi ‘oku hiki ai e mahu’inga´, ko ha faka’ilonga ia ‘oku holo pe si’isi’i ‘a e faito’o´. ‘I he taimi ‘oku holo ai e mahu’inga´, ko ha faka’ilonga ia ‘oku lahi ‘aupito ‘a e faito’o ‘i he maketi´ pea holo ai ‘o ma’ama’a. Ko e mahu’inga ‘i he maketi´, ko e faka’ilonga lelei ia ‘i he taimi ‘oku mamafa ai he ‘oku ‘uhinga ia ‘oku ‘i ai ‘a e nounou ‘o e faito’o´ ka ‘i he taimi ‘oku hoko ai ha tō fakafokifā ‘a e mahu’inga´, ‘oku mau ‘ilo leva na’e ‘i ai e tafa’aki na’e ‘ikai ke mau ma’u pea hoko ai ‘a e lahifau koia ‘i he maketi´.
