TU’UNGA LOLOTONGA ‘OKU ‘I AI E TOHO VAHENGA MALOLO:
‘Oku faka’au ke tokolahi ‘akinautolu kuo penisoni mei he ngāue Faka-Pule’anga´ pea ‘oku lahi ‘a e ta’efiemalie koe’uhi ‘oku ‘ikai lava ke ma’u kakato ‘enau ngaahi vāhenga malālō.
‘I Sanuali 2026, na’e tuku atu ‘e he 88.1FM/Kalonikali Tonga´ ‘a e kaveinga ni pea na’e ‘i ai ‘a e ‘amanaki ‘e fakahoko ‘e he Pule’anga´ ha ngāue ki ai. ‘I Sanuali´, ko e ‘ofisa polisi na’e malālō penisoni mei he Potungāue Polisi´ pea na’e totonu kiate ia ‘a e vāhenga malōlō na’e fe’unga fakakātoa mo e $60,000 pe ofi ki ai, kā na’e ‘oange pe ‘ene $6,000 pea fakahoko ange ‘e toki tātā ange ‘a e toenga´. Na’e ta’efiemalie lahi ki heni ‘a e ‘ofisa polisi malōlō, koe’uhi ‘e ‘ikai ke lava ‘a ‘ene ngaahi fokotu’utu’u na’e ‘amanaki ki ai ki he ‘ene vahenga malōlō.
‘I he ‘aho ‘aneafi´ 1 Sepitema 2026 na’e ma’u ai ‘e he 88.1FM/Kalonikali Tonga ha fetu’utaki mei ha tokotaha ma’olunga ‘i he Pule’anga Tonga´ ‘o pehē, kuo faka’au ke tokolahi ange ‘a e fetu’utaki ange kiate ia ‘i he kaveinga tatau.
Na’e fakahoko ‘e he Pule’anga 2022-2024 ‘a e founga fo’ou fekau’aki mo e pa’anga vāhenga malōlō ‘a e kakai ngāue Faka-Pule’anga´. ‘Oku pehē na’a nau to’o ‘a e pa’anga ’oku ofi hono mahu’inga´ ki he $6 miliona ‘o fakahū ki he Kautaha Vakapuna Lulutai´ pea na’e fakahoko ki he ngaahi kautaha faiongoongo´ ko e nō. ‘I he fekumi ‘a e 88.1FM/Kalonikali Tonga ki he kaveinga ni ‘o a’u mai ki ‘aneafi´, na’e ma’u ‘o pehē ‘oku ‘ikai ko ha nō kā ko e fakatupu pa’anga (investment). Ko e fakatupu pa’anga ko eni ‘a e Pule’anga 2022-2024, te nau ma’u share ‘i he Kautaha Vakapuna Lulutai´ pea nau ma’u ‘inasi ai ‘i he tupu fakakātoa ‘a e kautaha ni.
Na’e kau ‘i he fekumi ‘a e 88.1FM/Kalonikali Tonga´ pē ko hai ‘oku ‘i he poate ‘a e Kautaha Vakapuna Lulutai´. Na’e ‘ilo ai ko e kau memipa pe ‘o e kapineti´ ‘oku toe memipa ‘i he Poate ‘a e Kautaha Vakapuna Lulutai´. Ko e vāhenga ‘o e memipa poate´ ‘oku pehē ‘oku kehe pe ‘a e vahenga tefito´ mei he vahe ‘oku ma’u fakafo’i-fakataha. ‘A ia ‘oku vahe makehe ‘a e taimi kotoa pe ‘oku fakahoko ai ha fakataha ‘a e poate´.
Ko e Pule’anga tatau pē eni na’a nau to’o e $3 miliona pē ofi ki ai, mei he pa’anga vahenga malōlō ‘a e kakai ngāue Faka-Pule’anga´ ‘o fakatau ‘aki ‘a e Hotele Palataisi ‘i Vava’u. Pea ko e Sea ‘o e Fale Alea ‘i he taimi ko eni´, ko e ‘Eiki Palemia Lolotonga´.
Ko e ngaahi to’o pa’anga ko eni mei he pa’anga vahenga malōlō ‘a e kakai ngaue Faka-Pule’anga´, ‘oku te’eki ma’u ‘e he 88.1FM/Kalonikali Tonga ha fa’ahinga fakamatala na’e ‘osi felotoi ki ai ‘a e Pule’anga mo e kakai ngaue Faka-Pule’anga fekau’aki mo e fakatupu pa’anga ko eni´.
‘Oku mahu’inga ki Tonga ni ke ‘i ai ha kautaha vakapuna puna fakalotofonua koe’uhi ko e fefononga’aki ke fakafaingofua’i ‘a e fe’ave’aki fakafalemahaki fakavavevave, fefolau’aki ‘akinautolu ‘oku toulekeleka mo ‘i ai ha fokoutua tauhi. Kā ko e founga hono fakalele ‘a e Kautaha Vakapuna Lulutai, ‘oku fu’u fiema’u ki ai ha tokanga makehe ke fakapapau’i ‘oku tupulaki pea toe maau hono fakalele. ‘Oku kau ki he ngaahi fiema’u ki he kautaha ni ‘a hono ‘atita’i pea ‘omi ki he Fale Alea ke vakai ki ai ki he tu’unga lolotonga ‘oku ‘i ai´.
KO E FONONGA FAKAPA’ANGA ‘A E TOKOTAHA NGAUE FAKA-PULE’ANGA´
Kaikehe, ko e fononga fakapa’anga´ – ko e vāhenga ‘o e tokotaha kuo ne fili ke fua fatongia ki he Pule’anga Tonga´, ko e tokolahi taha´ te nau fe’ao pe mo e vahenga ‘oku nounou ‘i hono fakafehoanaki ki he mahu’inga fakapa’anga ‘o e fakamole faka’aho (cost of living) mei he ‘ene kamata ki he ‘ene malōlō.
Ke ‘i ai ha me’alele ke ne ngaue’aki mo ha langa ‘o ha fale nofo’anga fo’ou, kuopau ke nō ‘i he pangike´. Ko e nō me’alele ‘oku ‘avalisi ia ki he ta’u ‘e 3 – 5. Ko e nō fale´ ‘oku ‘avalisi ia ki he ta’u ‘e 21 – 30, fakafalala ‘i he vāhenga, ma’u’anga pa’anga kehe mei he ngaue Faka-Pule’anga´ mo e lahi ‘o e pa’anga ‘oku nō. Ko fē e taimi ‘e fa’u ai ha’ane famili, ‘oku hilifaki ‘a e mahu’iga fakapa’anga ‘o hono tauhi ‘o e famili´ ki he vahenga nounou ko eni´. Toe tānaki atu ki ai ‘a e ngaahi kavenga fakafamili, fakasiasi, kavenga ‘ulungaanga fakafonua ‘a e ngaue’anga´ mo e ngaahi kavenga kehekehe ‘a e mo’ui ‘a e Tonga´.
Ko e ngaahi taimi malōlō fakata’u (annual leave), ko e ni’ihi, ‘oku iku toe heka ki muli ‘o ngaue’aki ‘enau taimi malōlō fakata’u´ ke ngaue ‘i ha fonua muli ‘oku toe lelei ange vahenga ‘i ai ke tokoni ki he ngaahi fiema’u fakapa’anga´. ‘Osi e taimi malōlō fakata’u´, ‘e foki mai ‘o toe hoko atu ‘i he ngaue Faka-Pule’anga. ‘E kenu pe ‘a e tokotaha ngaue Faka-Pule’anga ke feau hono ngaahi fatongia ‘aki ‘a e vahenga ‘oku fe’amokaki.
‘I he ‘ene a’u ki he ta’u penisoni, ‘e toho ‘ene penisoni´ pea ngaue’aki ia ki ha toenga nō ‘oku kei toe, fakalelei’i e fale na’e noo´ hili ange ha ngaahi ta’u lahi, fakafo’ou pe kumi fo’ou ha me’alele, totongi ha ako ‘o ha leka ‘oku ‘ikai ma’u ha’ane sikolasipi mo e ngaahi me’a fakapa’anga kehe.
‘E ‘ikai fuoloa kuo ‘osi ‘a e vahenga malōlō´. ‘Oku ‘i ai ‘a e ni’ihi ‘oku nau iku ‘o toe foki pe ‘o kumi ha ki’i ngaue ke lava kei feau ‘ene fiema’u faka’aho´. ‘E ngāue pe kae ‘oua leva ‘oku ‘ikai toe lava fakaesino ‘o ngaue pea tali aipe ki ha’ane malōlō mei he mo’ui ko eni´.
‘I hono faka’osinga ‘o e ngaue Faka-Pule’anga´, ko fē nai e taimi ke malōlō ai e taha ngaue´? Ko fē taimi ke ne fiefia ai he fua ‘o ‘ene ngaue? ‘Oku ‘ikai lava ‘e he vahenga malōlō ‘o fakatau’atāina’i fakapa’anga e taha ngaue Faka-Pule’anga´ ke ne malōlō ‘osi fakaesino, fakae’atamai, fakaeongo mei he ngaue he mamani ko eni´ pea ne lava fili ki ha me’a na’a ne faka’amu ke ne fakakakato hange ko e folau ‘o ‘eve’eva, kau atu ki ha ngaue fakatupulekina e fanau pe ko e to’utupu ‘a e komiuniti.
Lolotonga pe ‘a e ngaahi me’a kotoa ko ia´, ko e talanoa ki he toho ‘a e vahenga malōlō´, na’a moia, ‘OKU TA’EFAKAFIEMALIE ‘A E ‘IKAI LAVA KE MA’U KAKATO´!
